Հորմուզի նեղուցի շուրջ աշխարհաքաղաքական լարվածության ժամանակավոր թուլացումը և նավթամթերքի վերամշակման կարողությունների համաշխարհային դեֆիցիտը էներգետիկ շուկաները մղել են անկայունության նոր փուլ: Մինչ Մուսկատում քննարկվում են տարանցիկ միջանցքների ժամանակավոր սխեմաները, նավթամթերքի ռեկորդային մարժաները հսկայական շահույթներ են ապահովում ոլորտի առաջատարների համար՝ առաջացնելով Սպիտակ տան զայրույթը ԱՄՆ-ի կոնգրեսի միջանկյալ ընտրությունների նախաշեմին: Աշխարհաքաղաքականության, կլիմայական աղետների և կորպորատիվ գերշահույթների այս բախումը վերաձևում է գլոբալ էներգետիկ առևտրի ապագան:
Աշխարհաքաղաքականություն և Հորմուզի նեղուցի փակուղին
Աշխարհաքաղաքական դրությունը Մերձավոր Արևելքում ստացավ անսպասելի զարգացում, երբ ԱՄՆ նախագահ Donald Trump-ը հայտարարեց Իրանի էներգետիկ ենթակառուցվածքների դեմ նախապես պլանավորված ռազմական հարվածների կասեցման մասին: Այս անսպասելի դադարը հաջորդեց Պարսից ծոցի արաբ դաշնակիցների համակարգված ճնշմանը, մասնավորապես Սաուդյան Արաբիայի գահաժառանգ արքայազն Mohammed bin Salman-ի կողմից, ով հորդորեց Վաշինգտոնին գերակայություն տալ դիվանագիտական ուղիներին՝ խուսափելու համար սեփական կարևորագույն նավթահանքերի դեմ պատասխան հարվածներից: Թեև ԱՄՆ ֆինանսների նախարար Scott Bessent-ը CNBC-ի եթերում լավատեսորեն հայտարարեց, որ համաձայնագիրը մոտ է, Թեհրանը արագորեն հերքեց ԱՄՆ-ի հետ ուղղակի բանակցությունների փաստը:
Օմանի և Պակիստանի միջնորդությամբ բանակցությունները, այնուամենայնիվ, առաջընթաց են գրանցել, և Իրանի արտաքին գործերի նախարարության խոսնակ Esmaeil Baghaei-ն հաստատել է, որ Մուսկատն ու Թեհրանը համաձայնեցրել են ժամանակավոր նավագնացային միջանցքի աշխարհագրական կոորդինատները: Ըստ առաջարկվող նախագծի՝ նավերը նեղուց կմտնեն Իրանի ջրերով և դուրս կգան Օմանի ջրերով: Սակայն Իրանի արտաքին գործերի նախարար Abbas Araghchi-ն և նրա տեղակալ Kazem Gharibabadi-ն ընդգծել են, որ միայն երթուղու համաձայնությունը բավարար չէ, քանի դեռ պահպանվում է իրանական նավահանգիստների դեմ ԱՄՆ ռազմածովային շրջափակումը: Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի (IRGC) կոշտ խմբավորումները շարունակում են դիմադրել գործարքին՝ պահանջելով առևտրային նավերից պարտադիր տարանցիկ վճարներ հավաքագրելու իրավունք:
Գների դինամիկան և վերամշակման ճգնաժամը
Նեղուցի վերաբացման մասին լուրերը ցնցումներ առաջացրին հում նավթի շուկայում՝ սկզբնական շրջանում գները նվազեցնելով, որից հետո թերահավատության նոր ալիքը վերականգնեց գնաճային ճնշումը: Scott Bessent-ի լավատեսական մեկնաբանություններից հետո Brent տեսակի նավթի գինը վերջին երեք շաբաթվա ընթացքում առաջին անգամ նվազեց 80 դոլար-ից ցածր՝ հասնելով 79,30 դոլար-ի, իսկ West Texas Intermediate (WTI) տեսակի նավթը սահեց մինչև 75,78 դոլար: Սակայն լավատեսությունը կարճ տևեց, քանի որ թրեյդերները գիտակցեցին, որ ցանկացած ժամանակավոր պայմանավորվածություն դեռևս պահանջում է Իրանի հոգևոր առաջնորդ Ayatollah Mojtaba Khamenei-ի պաշտոնական հաստատումը: Շաբաթվա վերջին Brent-ը վերականգնվեց մինչև 83,46 դոլար-ի, իսկ WTI-ն բարձրացավ մինչև 78,13 դոլար-ի:
Հում նավթի գնային տատանումները բացահայտում են շատ ավելի լուրջ ճգնաժամ նավթամթերքի շուկայում, որտեղ վառելիքի գները լիովին կտրված են հումքի ինքնարժեքից: Վերամշակման կարողությունների համաշխարհային դեֆիցիտն ավելի է սրվել Մերձավոր Արևելքում ենթակառուցվածքների ավերմամբ և ուկրաինական անօդաչու թռչող սարքերի հարվածներով, որոնք շարքից հանել են Ռուսաստանի վառելիքի արտադրության հզորությունների մոտ մեկ երրորդը: Վերլուծաբանների գնահատմամբ՝ շուրջ 5 միլիոն բարել օրական վերամշակման կարողություն ներկայումս դուրս է մնացել գործողությունից, ինչի պատճառով դիզելային վառելիքը վաճառվում է հում նավթի նկատմամբ շուրջ 70 դոլար մեկ բարելի դիմաց հավելավճարով (ռեկորդային 90 դոլար-ի մակարդակին մոտ), այն դեպքում, երբ նախապատերազմյան նորման ընդամենը 20 դոլար էր:
Գերշահույթների բումը և Սպիտակ տան զայրույթը
Գլոբալ վառելիքի պաշարների նվազման ֆոնին ԱՄՆ-ի վերամշակողները ստիպված են եղել իրենց գործարանները հասցնել ծանրաբեռնվածության արտակարգ՝ 97,2% մակարդակի, որը ամենաբարձրն է 2018 թվականից ի վեր: Այս իրավիճակը վերածվել է աստղաբաշխական եռամսյակային շահույթների առաջատար ընկերությունների համար. Marathon Petroleum-ը հայտնել է զուտ շահույթի քառապատկման մասին՝ հասնելով 5,1 միլիարդ դոլար-ի, Valero Energy-ն գրանցել է հնգապատիկ աճ՝ մինչև 3,7 միլիարդ դոլար, իսկ Phillips 66-ը հավաքագրել է 3,8 միլիարդ դոլար: Ոլորտի գերհսկաներից ExxonMobil-ը հայտարարել է 14,5 միլիարդ դոլար ընդհանուր շահույթի մասին (որից 5,5 միլիարդ դոլար-ը ստացվել է բացառապես վերամշակումից), իսկ Chevron-ը արձանագրել է ռեկորդային՝ 12,1 միլիարդ դոլար եռամսյակային եկամուտ:
Այս ռեկորդային եկամուտները քաղաքական մեծ դիմադրություն են առաջացրել Վաշինգտոնում նոյեմբերյան միջանկյալ ընտրությունների նախաշեմին: Նախագահ Donald Trump-ը հրապարակայնորեն թիրախավորեց Chevron-ի գլխավոր գործադիր տնօրեն Mike Wirth-ին և ExxonMobil-ի գլխավոր գործադիր տնօրեն Darren Woods-ին՝ նախազգուշացնելով, որ նրանց ընկերությունները «չափազանց շատ փող են աշխատում» և պետք է անմիջապես նվազեցնեն մանրածախ գները: ԱՄՆ-ում սովորական բենզինի գինը կազմում է միջինում 4,06 դոլար-ից մինչև 4,09 դոլար մեկ գալոնի դիմաց (մեկ տարի առաջվա 3,14 դոլար-ի համեմատ), իսկ դիզելային վառելիքի գինը հասել է 5,34 դոլար-ի: Կրկնելով նախկին նախագահ Joe Biden-ի կիրառած մարտավարությունը՝ Սպիտակ տունը կարգադրել է ԱՄՆ արդարադատության դեպարտամենտին հետաքննություն սկսել գների արհեստական բարձրացման վերաբերյալ:
Խողովակաշարային բումը և լոգիստիկ այլընտրանքները
Հորմուզի նեղուցի շրջանցման նպատակով Պարսից ծոցի երկրները արագացնում են խողովակաշարային ենթակառուցվածքների կառուցումն ու ընդլայնումը, թեև այդ նախագծերը բախվում են ֆիզիկական և ռազմավարական սահմանափակումների: Սաուդյան Արաբիայի պետական հսկա Saudi Aramco-ն առավելագույն ծանրաբեռնվածությամբ գործարկել է իր «Արևելք-Արևմուտք» խողովակաշարը՝ օրական 7 միլիոն բարել ընդհանուր թողունակությունից օգտագործելով 5 միլիոն բարել-ը Կարմիր ծովի Յանբու նավահանգստի ուղղությամբ արտահանման համար: Միևնույն ժամանակ, Միացյալ Արաբական Էմիրությունները լիարժեք գործարկում է իր Հաբշան-Ֆուջեյրա խողովակաշարը՝ օրական 1,8 միլիոն բարել ծավալով, և ծրագրում է զուգահեռ գիծ կառուցել՝ մինչև 2027 թվականի վերջը այդ հզորությունը կրկնապատկելու համար:
Այս այլընտրանքային ուղիները, սակայն, մնում են խոցելի Իրանի տարածաշրջանային դաշնակիցների, մասնավորապես Եմենի հութի ապստամբների կողմից, ովքեր շրջափակել են Բաբ էլ-Մանդեբի նեղուցը՝ նավերին ստիպելով կատարել ավելի երկար և թանկարժեք՝ լրացուցիչ 20-ից 25 օր տևողությամբ ճանապարհորդություն Աֆրիկայի շուրջ: Այդուհանդերձ, խողովակաշարերը դարձել են չափազանց շահութաբեր ակտիվներ մասնավոր կապիտալի համար: Մասնավոր ներդրումային հսկա KKR-ը վերջերս ավարտեց իր ամենախոշոր՝ 19 միլիարդ դոլար արժողությամբ ենթակառուցվածքային հիմնադրամի հավաքագրումը և Blackstone ու Brookfield ընկերությունների հետ համատեղ ստորագրեց 16 միլիարդ դոլար-ի գործարք Քուվեյթի պետական նավթային ընկերության հետ՝ վերջինիս խողովակաշարային ցանցում մասնաբաժին ձեռք բերելու համար: Այս ամենը տեղի է ունենում համաշխարհային խողովակաշարային բումի ֆոնին, որտեղ ներկայումս կառուցվում է շուրջ 12300 կիլոմետր և նախագծվում ևս 20100 կիլոմետր նոր նավթատար:
Կլիմայական աղետներ և եվրոպական էներգետիկայի ճգնաժամը
Գլոբալ էներգետիկ ճգնաժամն ընթանում է Եվրոպայում արձանագրվող ծայրահեղ կլիմայական անոմալիաների ֆոնին, ինչը լրացուցիչ ծանրաբեռնվածություն է առաջացնում ենթակառուցվածքների համար: Պատմական ամառային երաշտը կաթվածահար է արել եվրոպական հիմնական գետային ուղիները՝ խաթարելով մատակարարման շղթաներն ու էլեկտրակայանների հովացման համակարգերը: Դանուբ գետի վրա ջրի ռեկորդային ցածր մակարդակը ստիպել է Հունգարիային կանգնեցնել իր միակ՝ Պակսի նավահանգստային ատոմակայանի չորս ռեակտորներից երեքը, որոնք ապահովում են երկրի էլեկտրաէներգիայի գրեթե կեսը: Ռումինիան նույնպես ստիպված էր ժամանակավորապես կանգնեցնել Չեռնավոդայի ատոմակայանի ռեակտորներից մեկը, իսկ Սերբիայում գետային հոսքերի նվազումը հանգեցրել է նրան, որ երկրի հիմնական հիդրոէլեկտրակայանն աշխատում է իր հզորության ընդամենը 20%-ով:
Չնայած կլիմայական հստակ նախազգուշացումներին, ԱՄՆ վարչակազմը ակտիվորեն խոչընդոտում է վերականգնվող էներգետիկայի զարգացումը՝ հօգուտ հանածո վառելիքի: Donald Trump-ի վարչակազմը համաձայնել է գերմանական RWE կոմունալ ընկերությանը վճարել 1,22 միլիարդ դոլար՝ Նյու Յորքի, Կալիֆոռնիայի և Լուիզիանայի ափերի մոտ օֆշորային քամու էլեկտրակայանների կառուցման նախագծերից կամովին հրաժարվելու դիմաց, ինչի արդյունքում նմանատիպ չեղարկումների համար պետական բյուջեից կատարված ընդհանուր վճարումները կազմել են 3,9 միլիարդ դոլար: ԱՄՆ ներքին գործերի նախարար Doug Burgum-ը պաշտպանել է այս որոշումը՝ պնդելով, որ քամու էներգիան անարդյունավետ է և թանկարժեք, այն դեպքում, երբ եվրոպական սպառողները բարձր գների պատճառով ստիպված են անցում կատարել էլեկտրամոբիլների:
Ռուսաստանը և պատժամիջոցների շրջանցման մեխանիզմները
Ռուսաստանը շարունակում է հարմարվել միջազգային սահմանափակումներին՝ ստեղծելով նոր մեխանիզմներ էներգակիրների արտահանման համար, հատկապես 2027 թվականից սպասվող հեղուկացված բնական գազի (LNG) եվրոպական էմբարգոյի ֆոնին: Ռուսական կառույցները վերջին վեց ամիսների ընթացքում ձեռք են բերել առնվազն ութ երկրորդային օգտագործման գազատար նավեր՝ իրենց «ստվերային նավատորմը» հասցնելով 25 նավ-ի: Այս նավատորմն այժմ ներառում է նաև «Զվեզդա» նավաշինարանից ստացված առաջին սառցադասային LNG-տիպի նավերը, ինչպիսիք են «Ալեքսեյ Կոսիգինը» և «Կոնստանտին Պոսյետը», որոնք նախագծված են սիբիրյան արտահանումն ապահովելու համար:
Միևնույն ժամանակ, ԱՄՆ Սենատը ձայների ճնշող մեծամասնությամբ՝ 86 կողմ և 11 դեմ, ընդունեց հանգուցյալ սենատոր Lindsey Graham-ի նախաձեռնած պատժամիջոցների խիստ փաթեթը: Այս օրենքը պարտավորեցնում է Սպիտակ տանը սահմանել մինչև 100% մաքսատուրքեր այն երկրների նկատմամբ, որոնք շարունակում են գնել ռուսական նավթն ու գազը կամ օգնում են Մոսկվային խուսափել պատժամիջոցներից: Այս ամենը տեղի է ունենում այն ֆոնին, երբ Ուկրաինան շարունակում է անօդաչու սարքերով հարվածներ հասցնել ռուսական վերամշակման ենթակառուցվածքներին, ինչը էապես սահմանափակում է Մոսկվայի վառելիքային արտահանումը և ստիպում համաշխարհային շուկաներին փնտրել այլընտրանքներ:
Հայացք ապագային
Առաջիկա շաբաթներին էներգետիկ շուկաների զարգացման ուղին մեծապես կախված կլինի նրանից, թե արդյոք Օմանի միջնորդությամբ մշակված Հորմուզի նեղուցի վերաբացման ժամանակավոր համաձայնագիրը կստանա Իրանի բարձրագույն ղեկավարության վերջնական հաստատումը: Ցանկացած նոր բախում կամ Իրանի կողմից լրացուցիչ պահանջների առաջադրումը անմիջապես կվերացնի գների վերջին անկումը և Brent նավթի արժեքը կրկին կբարձրացնի նախկին բարձր մակարդակներին:
Բացի այդ, շուկայի ուշադրության կենտրոնում է լինելու եվրոպական գազապահեստարանների լրացման տեմպերը ձմռան նախաշեմին, քանի որ ներկայումս դրանք լցված են ընդամենը 54%-ով, ինչը ամենացածր ցուցանիշներից է վերջին տասնամյակում: Հաշվի առնելով ռուսական գազի ներմուծման սպասվող իրավական արգելքը և այն հանգամանքը, որ սակագները շարունակում են բարձր մնալ, էներգակիրների գնային նոր ցնցումները կարող են լրացուցիչ ճնշում գործադրել գլոբալ տնտեսության վրա՝ դանդաղեցնելով տնտեսական աճը և մեծացնելով գնաճային ռիսկերը:
📊 Կցանկանա՞ք, որ ես պատրաստեմ մանրամասն գծապատկեր, որը ցույց կտա ԱՄՆ խոշորագույն նավթամշակողների երկրորդ եռամսյակի ռեկորդային շահույթների դինամիկան նախորդ տարիների համեմատությամբ: