Հորմուզի նեղուցում ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև փխրուն զինադադարի պարբերական խախտումները, ինչպես նաև ռուսական նավթավերամշակման գործարանների դեմ ուկրաինական անօդաչուների համակարգված հարվածները շարունակում են ցնցել գլոբալ մատակարարման շղթաները։ Միևնույն ժամանակ, արհեստական բանականության բումով պայմանավորված էլեկտրաէներգիայի հսկայական պահանջարկը ԱՄՆ-ում հանգեցնում է գազային ենթակառուցվածքների աննախադեպ աճի՝ հիմնովին վերափոխելով համաշխարհային շուկաների ճարտարապետությունը և առաջնահերթությունները։
Աշխարհաքաղաքականություն և Հորմուզի նեղուց
Միջազգային նավագնացության և էներգետիկ անվտանգության ապագան շարունակում է կախված մնալ Մերձավոր Արևելքում ընթացող բարդ դիվանագիտական խաղերից, որտեղ հունիսի կեսերին կնքված ԱՄՆ-Իրան հուշագիրը լուրջ փորձությունների է ենթարկվում: Իրավիճակը կտրուկ սրվեց, երբ Իրանը անօդաչու թռչող սարքով հարվածեց Ever Lovely բեռնարկղային նավին, որն օգտագործում էր ՄԱԿ-ի Միջազգային ծովային կազմակերպության (IMO) և Օմանի կողմից առաջարկված հարավային այլընտրանքային երթուղին։ Այս հարվածին հաջորդեցին ԱՄՆ-ի ռազմական պատասխան գործողությունները իրանական ռադարային և հրթիռային կայանների ուղղությամբ, ինչին ի պատասխան՝ Թեհրանը հարվածներ հասցրեց Քուվեյթում և Բահրեյնում տեղակայված ամերիկյան ռազմաբազաներին։ Դիվանագիտական փակուղին հաղթահարելու նպատակով ԱՄՆ հատուկ բանագնաց Steve Witkoff-ը և նախագահ Թրամփի ավագ խորհրդական Jared Kushner-ը մեկնել են Կատարի մայրաքաղաք Դոհա՝ շարունակելու անուղղակի բանակցությունները միջնորդների հետ։
Հիմնական հակասությունը կայանում է նեղուցի վերահսկողության ֆինանսականացման մեջ. Իրանի արտաքին գործերի փոխնախարար Kazem Gharibabadi-ն և ԱԳ նախարար Abbas Araghchi-ն հայտարարել են, որ Թեհրանն է միանձնյա վերահսկելու տարանցումը և պահանջում են միլիարդավոր դոլարների հասնող վճարներ նավարկության անվտանգության համար: Որոշ գնահատականներով՝ այս վճարները կարող են տարեկան կազմել մինչև 40 միլիարդ դոլար։ Ի հակակշիռ սրան՝ Օմանի արտաքին գործերի նախարար Badr al-Busaidi-ն և IMO-ի գլխավոր քարտուղար Arsenio Dominguez-ը փորձում են ներդնել կամավոր ներդրումների մեխանիզմ, որը հիմնված կլինի Մալակկայի նեղուցի փորձի վրա: Ներքին քաղաքական հարթությունում Իրանի նախագահ Masoud Pezeshkian-ը փորձում է առաջնահերթություն տալ Կատարում սառեցված 6 միլիարդ դոլարի վերադարձին, մինչդեռ Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսը (IRGC) պնդում է նեղուցի բացարձակ ռազմական վերահսկողությունը:
Այս ռազմական և դիվանագիտական քաշքշուկն անմիջապես ազդել է նավագնացության ծավալների վրա: Եթե մինչև պատերազմը նեղուցով օրական անցնում էր մոտ 130 նավ, ապա հարվածների սրման օրերին այդ ցուցանիշը նվազեց մինչև 22 նավի։ Թեև շաբաթվա վերջում կողմերը համաձայնեցին դադարեցնել հարվածները, ծովային անվտանգության անորոշությունը և ջրային տարածքում առկա մոտ 80 ծովային ականները շարունակում են խիստ ռիսկային դարձնել նավարկությունը, ինչի մասին զգուշացրել է Ֆրանսիայի նախագահ Emmanuel Macron-ը՝ առաջարկելով ականազերծման համատեղ միջազգային առաքելություն ստեղծել։
Գների դինամիկա և նավթային առևտուր
Չնայած ռազմական բախումներին և մատակարարման շղթաների խափանումներին, նավթի միջազգային շուկայական գնային գնահատականները ցուցաբերել են զարմանալիորեն նվազման միտում՝ արձագանքելով դիվանագիտական բանակցությունների վերսկսմանը: Գլոբալ էտալոնային Brent տեսակի նավթի գինը, որն ապրիլին հասել էր ռեկորդային 126 դոլարի, շաբաթվա ընթացքում տատանվել է 70,51 – 73,11 դոլար միջակայքում։ Նմանապես, ամերիկյան WTI տեսակի նավթի գինը կայունացել է 67,50 – 70,75 դոլարի սահմաններում։ Citi բանկի վերլուծաբանները կանխատեսում են, որ համաշխարհային պահանջարկի կառուցվածքային թուլության և Պարսից ծոցից արտահանումների վերականգնման պայմաններում մինչև տարեվերջ Brent-ի գինը կարող է իջնել մինչև 60–65 դոլար մեկ բարելի դիմաց։
Մինչ սպառողները զգուշավորությամբ հետևում են գների նվազմանը, էներգետիկ հսկաների առևտրային (trading) ստորաբաժանումները վայելում են պատմական շահույթներ՝ հմտորեն օգտագործելով շուկայական անկայունությունը: Ըստ վերլուծական գնահատականների՝ BP, Shell և TotalEnergies ընկերությունների առևտրային բաժինները միասին այս տարի կգեներացնեն տպավորիչ 15–20 միլիարդ դոլար նախահարկային շահույթ։ BP-ի գլխավոր գործադիր տնօրենի տեղակալ Carol Howle-ի ղեկավարությամբ այս ստորաբաժանումները դարձել են կորպորատիվ շահութաբերության առանցքային շարժիչներ։
Ինչպես նշում է Morgan Stanley բանկի ապրանքային շուկաների նախկին համաղեկավար Colin Bryce-ը, պրոֆեսիոնալ թրեյդերները կարողացել են ժամանակին փակել վնասաբեր դիրքերը և առավելագույնս օգտագործել սպրեդների տատանումները։ Ակնառու օրինակ է TotalEnergies ընկերության կողմից մարտ ամսին Էմիրությունների և Օմանի նավթի ազատ ծավալների կենտրոնացումը, ինչը նրանց բերել է ավելի քան 1 միլիարդ դոլարի շահույթ՝ պարզապես ճիշտ ժամանակին շուկայական դեֆիցիտը կանխատեսելու շնորհիվ։
Ռուսաստանը և վառելիքի պակասորդը
Արևելյան Եվրոպայում էներգետիկ պատերազմը թևակոխել է նոր և կործանարար փուլ՝ կապված ռուսական նավթավերամշակման ենթակառուցվածքների վրա Ուկրաինայի կողմից անօդաչու թռչող սարքերի համակարգված հարվածների հետ: Շաբաթվա ընթացքում Ուկրաինան արձակել է ավելի քան 400 անօդաչու թռչող սարք՝ թիրախավորելով գործարաններ Կրասնոդարում, Յարոսլավլում, Նիժնի Նովգորոդում և նույնիսկ Սիբիրի խորքում: Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտին-ը, խախտելով երկարատև լռությունը, պետական հեռուստատեսությանը տված հարցազրույցում աննախադեպ կերպով խոստովանեց, որ հարվածները լուրջ խնդիրներ են ստեղծում և առաջացրել են վառելիքի դեֆիցիտ, թեև այն անվանեց «ոչ կրիտիկական»:
Իրական պատկերը, սակայն, խոսում է խորը ճգնաժամի մասին: «Գազպրոմ Նեֆտ» ընկերության ռազմավարության նախկին ղեկավար Sergey Vakulenko-ի գնահատմամբ՝ ռուսական նավթավերամշակման հզորությունների մոտ 28 տոկոսը ներկայումս շարքից դուրս է եկել: Այս կորուստները հանգեցրել են նրան, որ Ռուսաստանի առնվազն 56 տարածաշրջաններում կիրառվում են բենզինի վաճառքի խիստ սահմանափակումներ: Խնդիրն առանձնապես սուր է բռնակցված Ղրիմում, որտեղ լոգիստիկ շղթաների խզման պատճառով սև շուկայում վառելիքի գինը հասել է աներևակայելի 25 դոլարի մեկ գալոնի դիմաց:
Ճգնաժամը մեղմելու նպատակով ռուսական իշխանություններն արդեն արգելել են բենզինի և ավիացիոն վառելիքի արտահանումը և լրջորեն դիտարկում են նաև դիզելային վառելիքի արտահանման արգելքը: Ավելին, Կրեմլի խոսնակը հաստատել է, որ աշխարհի խոշորագույն նավթարդյունահանող պետություններից մեկը ստիպված է լինելու սկսել վառելիքի լայնածավալ ներմուծում օտարերկրյա պետություններից՝ գլխավորապես Հնդկաստանից, ինչն աննախադեպ հարված է տնտեսությանն ու լրացուցիչ բեռ ռազմական բյուջեին:
Եվրոպայի գազային դիլեման և այլընտրանքները
Մինչ նավթի շուկան որոշակիորեն հանգստանում է, Եվրոպան կանգնած է բնական գազի խորացող ճգնաժամի առաջ: Հորմուզի նեղուցով հեղուկացված բնական գազի (LNG) մատակարարումների ընդհատումը հանգեցրել է նրան, որ Եվրոպական Միության գազապահեստարանները ներկայումս լցված են ընդամենը 48 տոկոսով: Ըստ Wood Mackenzie խորհրդատվական ընկերության կանխատեսումների՝ մինչև ձմեռային ջեռուցման սեզոնի սկիզբը պաշարները կհասնեն առավելագույնը 76 տոկոսի, ինչը 2011 թվականից ի վեր ամենացածր ցուցանիշն է: Թեև Կատարի վարչապետ Sheikh Mohammed bin Abdulrahman al-Thani-ն խոստացել է մատակարարումների արագ վերականգնում, Goldman Sachs-ի ապրանքային շուկաների վերլուծաբան Samantha Dart-ը նշում է, որ նույնիսկ լավատեսական սցենարի դեպքում պահեստարանների լցվածությունը չի գերազանցի 74 տոկոսը:
Այս էներգետիկ անապահովությունը հանգեցնում է Եվրոպայում ներքին հակասությունների սրմանը: Իսպանիայի խոշորագույն Բիլբաոյի նավահանգստի տնօրեն Ivan Jimenez-ը հրապարակավ կոչ է արել ԵՄ ղեկավարությանը հետաձգել ռուսական LNG-ի ներմուծման վրա նախատեսված արգելքը, որը պետք է ուժի մեջ մտնի 2027 թվականին: Նա զգուշացրել է, որ արգելքի կիրառումը Եվրոպային կդարձնի վտանգավոր չափով կախված ամերիկյան մատակարարումներից: Որպես ապացույց՝ վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ այս տարվա սկզբից Բիլբաոյով ներմուծվող ռուսական գազի մասնաբաժինը կրկին աճել է՝ հասնելով 59 տոկոսի, մինչդեռ ամերիկյան գազի ծավալները նվազել են մինչև 40 տոկոս:
Այնուամենայնիվ, եվրոպական նավթավերամշակող արդյունաբերությունը ցուցաբերել է տպավորիչ ճկունություն Մերձավոր Արևելքից մատակարարումների խափանման ֆոնին: Ինչպես նշում է BP-ի Կաստելյոնի նավթավերամշակման գործարանի տնօրեն Paco Quintana-ն, իրենք արագորեն վերակազմավորել են արտադրությունը՝ առավելագույնի հասցնելով ավիացիոն վառելիքի (jet fuel) թողարկումը՝ փրկելով ամառային տուրիստական սեզոնը հնարավոր կոլապսից: Wood Mackenzie-ի նավթավերամշակման գծով փոխնախագահ Alan Gelder-ը հաստատում է, որ եվրոպական գործարաններն աշխատել են գերբեռնվածությամբ՝ խուսափելով պլանային վերանորոգումներից՝ շուկայի դեֆիցիտը ծածկելու համար:
Արհեստական բանականության էներգետիկ ախորժակը
Մինչ Եվրոպան պայքարում է գազի պակասորդի դեմ, Միացյալ Նահանգներում արձանագրվում է բնական գազի ներքին պահանջարկի աննախադեպ պայթյուն, որը պայմանավորված է արհեստական բանականության (AI) տվյալների կենտրոնների սրընթաց աճով: Էլեկտրաէներգիայի այս հսկայական ախորժակը խթանել է գազային էլեկտրակայանների կառուցման բումը: Ըստ Միջազգային էներգետիկ գործակալության տվյալների՝ ԱՄՆ-ում հանածո վառելիքի վրա հիմնված էներգետիկ ենթակառուցվածքների ներդրումներն այս տարի կհասնեն 50 միլիարդ դոլարի՝ տասնամյակների ընթացքում առաջին անգամ գերազանցելով Չինաստանի համանման ցուցանիշները:
Այս աժիոտաժային պահանջարկը ստեղծում է լոգիստիկ և ֆինանսական նոր մարտահրավերներ շուկայում: Տեխնոլոգիական հսկաները, ինչպիսիք են Alphabet-ը, Amazon-ը և Meta Platforms-ը, մրցավազքի մեջ են անկախ գազային տուրբիններ և շարժիչներ գնելու համար՝ իրենց սերվերային ֆերմաների անխափան էներգիան ապահովելու նպատակով: Ինչպես նշում է Rystad Energy-ի վերլուծաբան Reid Ramdathsingh-ը, գազային տուրբինների պահանջարկն այնքան է մեծացել, որ դրանց գինը մեկ կիլովատ հզորության համար 800 դոլարից կտրուկ բարձրացել է մինչև 2500 դոլար։ Այս կառուցվածքային փոփոխությունը ԱՄՆ-ի համար նշանակում է բնական գազի երկարաժամկետ բարձր սպառում՝ հարցականի տակ դնելով կլիմայական անցման տեմպերը:
Հայացք ապագային
Առաջիկա շաբաթների ընթացքում շուկաների ուշադրության կենտրոնում կմնա դիվանագիտական և ռազմական զարգացումների խաչմերուկը: Հորմուզի նեղուցի հարցով Դոհայում ընթացող բանակցությունների ելքը՝ մասնավորապես արդյոք Իրանը կհամաձայնի Օմանի առաջարկած կամավոր վճարների մեխանիզմին, թե կշարունակի արգելափակել նավագնացությունը, կորոշի նավթի և LNG-ի համաշխարհային մատակարարումների կայունությունը և գնային հետագա դինամիկան։ Եթե համաձայնություն ձեռք չբերվի, նավթի գների նվազման ներկայիս տրենդը շատ արագ կարող է տեղի տալ նոր ցնցումների:
Մյուս կողմից, ուշադրության առանցքում է մնում Արևելյան Եվրոպան: Ռուսաստանի կարողությունը՝ պաշտպանելու իր էներգետիկ ենթակառուցվածքները և արագորեն կազմակերպելու վառելիքի ներմուծում, վճռորոշ կլինի ոչ միայն նրա ներքին տնտեսության և ռազմական ճիգերի, այլև գլոբալ նավթամթերքների հաշվեկշռի համար: Եվրոպայի համար առաջիկա ամիսները կլինեն կրիտիկական՝ ձմեռային սեզոնին ընդառաջ գազապահեստարանները լցնելու տեսանկյունից, որտեղ ամերիկյան LNG-ի և կատարական մատակարարումների անխափանությունը կենսական նշանակություն կունենա: Գլոբալ էներգետիկան մուտք է գործել մի փուլ, որտեղ արհեստական բանականության աճող պահանջարկն ու աշխարհաքաղաքական հարվածներին արագ հարմարվելու կարողությունը գերակայելու են ավանդական տնտեսական մոդելներին: