Համաշխարհային էներգետիկ շուկաներն 2026 թվականի հոկտեմբերի վերջին շաբաթն ավարտեցին ծայրահեղ լարվածության պայմաններում, քանի որ նավթի հիմնական ուղենշային գները պահպանվում են բազմամսյա առավելագույն մակարդակներում՝ չնայած Պարսից ծոցից ֆիզիկական արտահանման վերականգնմանը մինչպատերազմյան ծավալներին: Հորմուզի նեղուցում ռազմածովային ռազմական գործողությունների սրումը, ծովային ֆրեխտի ռեկորդային բարձր գները, կոմերցիոն պաշարների սպառումը և Վաշինգտոնում նախընտրական քաղաքական մանևրները էներգակիրների գնագոյացումը լիովին անջատել են ֆիզիկական մատակարարման ծավալներից: Մինչ համաշխարհային վերամշակողները պայքարում են դիզելային վառելիքի սուր դեֆիցիտի դեմ, կառավարություններն ու էներգետիկ հսկաները ստիպված են նավարկել ռազմական լոգիստիկայով, պատժամիջոցների բացառություններով և փոփոխվող աշխարհաքաղաքական դաշինքներով ձևավորված անկայուն իրադրությունում:
Աշխարհաքաղաքական լարվածությունը և Հորմուզի նեղուցը
ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև ընթացող ռազմական հակամարտության ութերորդ ամսում հոկտեմբերն աչքի ընկավ առևտրային նավագնացության դեմ իրականացված ամենադաժան հարձակումներով: Հոկտեմբեր ամսվա ընթացքում Իրանը հարձակվել է առնվազն 30 քաղաքացիական նավերի վրա, իսկ Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի ռազմածովային ուժերը հայտարարել են Հորմուզի նեղուցի հարավային հատվածում երեք տանկեր ականապատելու մասին: Միաժամանակ, յեմենցի հուսիթները վերսկսել են հարվածները Սաուդյան Արաբիայի տարածքին՝ թիրախավորելով էներգետիկ ենթակառուցվածքները, այդ թվում՝ Ras Tanura տերմինալը և East-West pipeline նավթամուղը: Իրանական պատժամիջոցների տակ գտնվող Persian Gulf Strait Authority վարչությունը սև ցուցակում է ներառել ավելի քան 120 նավ և պաշտոնական սպառնալիք է հղել հարավկորեական Sinokor տանկերային ընկերությանը: Sinokor-ի հիմնադիր Ga-Hyun Chung-ի կողմից ղեկավարվող և MSC կոնտեյներային հսկայի աջակցությունը վայելող Sinokor-ը շահագործում է ավելի քան 80 VLCC դասի գերտանկերներ (տարածաշրջանում նույնականացված տանկերային հոսքերի ավելի քան 20%-ը) և բախվում է թիրախային իրավական ու ռազմական գործողությունների սպառնալիքին, որոնք ուժի մեջ են մտնում նոյեմբերի 1-ից:
Իրանի տնտեսությունը ծանր ճգնաժամ է ապրում ամերիկյան ռազմածովային շրջափակման պատճառով: Իրանական տերմինալներից հում նավթի բարձումները սեպտեմբերին և հոկտեմբերին նվազել են՝ հասնելով զրոյի, իսկ Մալայզիայի ափերի մոտ լողացող պահեստարաններում իրանական նավթի ծավալը օգոստոսի 40 միլիոն բարելից կտրուկ ընկել է մինչև 10 միլիոն բարելից պակաս: Արժույթի միջազգային հիմնադրամի գնահատականներով՝ Իրանի ՀՆԱ-ն այս տարի կկրճատվի 7,6%-ով, իսկ ԱՄՆ ֆինանսների նախարար Scott Bessent-ը կանխատեսել է Իրանի տնտեսության լրացուցիչ 25% անկում մինչև 2027 թվականի մարտ: Ռազմական հարվածների հետևանքով South Pars հանքավայրի գազամշակման հզորությունների ավելի քան 20%-ի ոչնչացման և օրական 400 միլիոն խորանարդ մետր դեֆիցիտի պայմաններում Իրանի առաջին փոխնախագահ Mohammad Reza Aref-ը և Իրանի խորհրդարանի խոսնակ Mohammad Bagher Ghalibaf-ը դիմել են բնակչությանը՝ պահանջելով 10%-ով կրճատել բնական գազի սպառումը, պետական ծառայողների համար մտցնելով պարտադիր հեռավար աշխատանք և սպառնալով անջատումներով:
Գների դինամիկան և լոգիստիկայի ճգնաժամը
2026 թվականի հոկտեմբերի 26-ից նոյեմբերի 1-ն ընկած շաբաթվա ընթացքում Brent միջազգային ուղենշային նավթը վաճառվել է 115-ից 118 դոլար մեկ բարելի դիմաց միջակայքում՝ հասնելով 117,67 դոլարի գագաթնակետին, իսկ ամերիկյան West Texas Intermediate ապրանքանիշը հասել է 104,57 դոլարի մեկ բարելի դիմաց՝ փետրվարին ռազմական գործողությունների սկզբից ի վեր ապահովելով ավելի քան 50% աճ: Vortexa և Kpler տանկերային հետևման ծառայությունների տվյալները հաստատում են, որ Պարսից ծոցից հում նավթի արտահանման ընդհանուր ծավալները վերականգնվել են՝ գերազանցելով օրական 24 միլիոն բարելը և գերազանցելով մինչպատերազմյան միջին ցուցանիշները: Այնուամենայնիվ, մատակարարումների այս վերականգնումը չի կարողացել մեղմել շուկայի խուճապը: Goldman Sachs Group ներդրումային բանկի գնահատմամբ՝ Brent-ի գնի մեջ ներառված է աշխարհաքաղաքական ռիսկի հավելավճար՝ 27 դոլար մեկ բարելի դիմաց: JPMorgan Chase-ի ապրանքային շուկաների գլոբալ ռազմավարության ղեկավար Natasha Kaneva-ն նշել է, որ թեև արդարացի հիմնարար գինը գտնվում է 94 դոլարի սահմաններում, գներն արհեստականորեն փքված են մատակարարումների լիակատար դադարեցման վախի պատճառով:
Բարձրացող ֆրեխտային ծախսերը դարձել են համաշխարհային վառելիքային ինֆլյացիայի հիմնական շարժիչ ուժը: Պարսից ծոցից ասիական ներմուծման հանգույցներ նավթի փոխադրման արժեքը աճել է մինչև մոտ 36 դոլար մեկ բարելի դիմաց, ինչը Էներգետիկայի միջազգային գործակալության տվյալներով ավելի քան հինգ անգամ գերազանցում է մինչպատերազմյան մակարդակը: Argus Media գնային գործակալությունը հայտնել է, որ ֆրեխտի մասնաբաժինը ասիական գնորդների համար նավթի վերջնական արժեքում ավանդական 4%-7%-ից հասել է անոմալ 25%-30%-ի: Լոգիստիկ խոչընդոտները շրջանցելու համար պետական տանկերային նավատորմերն իրականացնում են ծածուկ չելնոկային չվերթներ Հորմուզի նեղուցով՝ Օմանի ծոցի Fujairah նավահանգստում «նավից նավ» (ship-to-ship) փոխաբեռնումներ կատարելու համար, ինչը կաթվածահար է անում տանկերների համաշխարհային հզորությունները: Այս լոգիստիկ ճգնաժամը համընկնում է նավթավերամշակման գործարաններում կոմերցիոն պաշարների՝ 6 տարվա սեզոնային նվազագույնին հասնելու հետ: Ի պատասխան՝ Չինաստանի հում նավթի ներմուծումն աճել է ավելի քան 3 միլիոն բարելով օրական, քանի որ վերամշակողները շտապում են ձեռք բերել սփոթ խմբաքանակներ՝ վերամշակված նավթամթերքի արտահանման ամառային արգելքի վերացումից հետո:
Սպիտակ տան նախընտրական գործարքները և ռուսական դիզելի արտոնությունը
Բախվելով ԱՄՆ 2026 թվականի նոյեմբերի 3-ի միջանկյալ ընտրություններից առաջ լուրջ քաղաքական ռիսկերի՝ Սպիտակ տունը արտակարգ քայլեր է ձեռնարկել ներքին վառելիքի գները նվազեցնելու համար: ԱՄՆ-ում բենզինի միջին գնի 4,25 դոլար մեկ գալոնի դիմաց ցուցանիշից բարձր պահպանման և դիզելային վառելիքի գնի մինչև 6,34 դոլար մեկ գալոնի դիմաց (նախորդ տարվա 3,66 դոլարի համեմատ) աճի պայմաններում ԱՄՆ նախագահ Donald Trump-ը աննախադեպ մատակարարման համաձայնագիր է կնքել ՌԴ նախագահ Vladimir Putin-ի հետ: 6-ամսյա պատժամիջոցային բացառության պայմաններով Ռուսաստանը համաձայնել է համաշխարհային շուկա արտահանել մինչև 4,8 միլիոն տոննա դիզելային վառելիք, որից 1,8 միլիոն տոննան նախատեսված է ԱՄՆ ուղղակի մատակարարման համար:
288 000 տոննա ռուսական դիզելային վառելիքով բեռնված յոթ տանկերներից կազմված առաջին նավատորմն արդեն ուղևորվում է դեպի ԱՄՆ նավահանգիստներ, այդ թվում՝ պատժամիջոցների տակ գտնվող Talisman, Leruo և Agioi Fanendes նավերը: Գործարքները կազմակերպվել են Russian Direct Investment Fund հիմնադրամի կողմից՝ Russian Direct Investment Fund-ի ղեկավար Kirill Dmitriev-ի գլխավորությամբ և ՌԴ փոխվարչապետ Alexander Novak-ի համակարգմամբ: Փոխարենը Kirill Dmitriev-ը պաշտոնապես դիմել է ԱՄՆ ֆինանսների նախարարությանը՝ հիմնադրամի նկատմամբ պատժամիջոցները լիովին հանելու խնդրանքով: Այս համաձայնությունը խորը քաղաքական սկանդալ է առաջացրել ԱՄՆ-ում. Նյու Ջերսիի նահանգապետ Mikie Sherrill-ը և ԱՄՆ սենատոր Thom Tillis-ի գլխավորած օրենսդիրների խումբը մատակարարումներն անվանել են ապօրինի և սպառնացել հետաքննություններով մասնակից բանկերին ու նավահանգստային իշխանություններին: Միաժամանակ, ԱՄՆ հատուկ բանագնաց Steve Witkoff-ը և ԱՄՆ ավագ խորհրդական Jared Kushner-ը դիվանագիտական ճնշում են գործադրել Ուկրաինայի նախագահ Volodymyr Zelenskyy-ի վրա՝ ստիպելով Ուկրաինային ժամանակավորապես դադարեցնել անօդաչու թռչող սարքերի հարվածները ռուսական նավթավերամշակման գործարաններին:
Եվրոպական գազային ճգնաժամը և արկտիկական գործարքները
Եվրոպական էներգետիկ շուկաները ձմեռային ջեռուցման շրջան են մտնում ծայրահեղ լարված պայմաններում: Նիդեռլանդների TTF հանգույցում բնական գազի ֆյուչերսները գերազանցել են 100 եվրո մեկ մեգավատտ-ժամի դիմաց ցուցանիշը՝ հասնելով 104,29 եվրոյի, ինչը հոկտեմբեր ամսվա ընթացքում 39% աճ է և ամենաբարձր մակարդակն է 2022 թվականի դեկտեմբերից ի վեր: Եվրոպական Միության ստորգետնյա պահեստարանները լցված են ընդամենը 74,6%-ով, ինչը զգալիորեն ցածր է պատմական սեզոնային նորմայից: Մատակարարումների պակասորդն ավելի է խորացել Եվրոպա հեղուկացված բնական գազի (ՀԲԳ) ներմուծման 11% նվազման պատճառով, քանի որ կատարական մատակարարումները արգելափակված են Հորմուզի նեղուցում: Argus Media-ի Եվրոպական ՀԲԳ գնագոյացման ղեկավար Martin Senior-ը զգուշացրել է, որ նոյեմբերին հողմային էներգիայի արտադրության կանխատեսվող անկումը կարող է արագացնել պահեստարանների դատարկումը:
Անդրսահմանային կորպորատիվ գործարքները նույնպես քաղաքական աղմուկ են բարձրացրել Վաշինգտոնում: Ալյասկայի հյուսիսային լանջին գտնվող 25 միլիարդ դոլար գնահատվող Polar Train LNG արտահանման նախագծի ղեկավարությունը փլուզվել է այն բանից հետո, երբ Polar Train LNG-ի նախկին գործադիր տնօրեն Joel Riddle-ը հրաժարական է տվել այն բացահայտումներից հետո, որ ռուսական Novatek ընկերությունը գաղտնի ֆինանսավորել և ղեկավարել է ձեռնարկությունը: Նախագիծը, որին մասնակցում էին Novatek-ի նախկին ղեկավար և ներկայում Tech Wave Industrial Projects Management-ի գործառնական տնօրեն Bjorn Gundersen-ը, ինչպես նաև Polar Train LNG-ի ներդրող Gentry Beach-ը, նպատակ ուներ գնել պատժամիջոցների տակ գտնվող Arctic LNG 2 նախագծի 640 000 տոննայանոց լողացող հարթակը: Միևնույն ժամանակ ԱՄՆ ներքին շուկայում EQT Corp.-ի գործադիր տնօրեն Toby Rice-ը հայտարարել է Range Resources ընկերության 13 միլիարդ դոլարով կլանման մասին՝ ստեղծելով բնական գազի խոշորագույն արտադրողին Ապալաչյան ավազանում՝ օրական ավելի քան 9 միլիարդ խորանարդ ֆուտ արտադրողականությամբ:
Նավթավերամշակման ռեկորդային մարժաները և ընկերությունների ռազմավարությունը
2026 թվականի երրորդ եռամսյակի ֆինանսական հաշվետվությունները ցույց են տվել համաշխարհային էներգետիկ հսկաների ռեկորդային շահույթները, ինչը պայմանավորված է նավթավերամշակման աննախադեպ բարձր լուսանցքներով (մարժա): Դիզելային վառելիքի պակասուրդը վերամշակման գլոբալ մարժան հասցրել է 42 դոլարի մեկ բարելի դիմաց՝ գերազանցելով 2022 թվականի 28 դոլարի ռեկորդը: Shell-ի գործադիր տնօրեն Wael Sawan-ը հայտնել է, որ Shell-ի եռամսյակային զուտ շահույթը կրկնապատկվել է՝ հասնելով 10,81 միլիարդ դոլարի, ինչը ընկերությանը թույլ է տվել բաժնետոմսերի հետգնման ծրագիրը հասցնել 5 միլիարդ դոլարի: Նմանապես, BP-ի գործադիր տնօրեն Meg O’Neill-ը հայտարարել է վերջին 18 տարվա ամենաբարձր եռամսյակային շահույթի մասին՝ 8,46 միլիարդ դոլար, իսկ իտալական Eni-ն կրկնապատկել է իր գործառնական եկամուտը մինչև 5,99 միլիարդ եվրո:
Գների երկարատև բարձր մակարդակը ստիպել է էներգետիկ հսկաներին վերանայել իրենց երկարաժամկետ ռազմավարությունները: Hess-ի 53 միլիարդ դոլարով կլանումից հետո, որը ապահովեց 30% մասնաբաժին Գայանայի խորջրյա հանքավայրերում, Chevron-ի գործադիր տնօրեն Mike Wirth-ը և Chevron-ի հետախուզման գծով փոխնախագահ Kevin McLachlan-ը ընդլայնել են հորատման աշխատանքները Սուրինամում, Նամիբիայում և Բրազիլիայում՝ պնդելով, որ նավթի համաշխարհային պահանջարկի պիկի կանխատեսումները հետ են մղվել տարիներով: Միաժամանակ ԱՄՆ կարգավորող դաշտում ԱՄՆ Շրջակա միջավայրի պահպանության գործակալության ադմինիստրատոր Lee Zeldin-ը հայտարարել է Բայդենի վարչակազմի մեթանի մոնիտորինգի ստանդարտների չեղարկման մասին փոքր ցուցանիշներով ստորգետնյա հորատանցքերի 77%-ի համար: ԱՄՆ Շրջակա միջավայրի պահպանության գործակալության գնահատականներով՝ այս որոշումը արտադրողներին թույլ կտա տնտեսել 45 միլիարդ դոլար մինչև 2050 թվականը և շուկային ապահովել լրացուցիչ 210 միլիոն բարել հում նավթ:
Դիվանագիտական մանևրները և ստվերային նավատորմի դատական վեճերը
Դիվանագիտական խողովակները փորձում են ապահովել իրադրության ժամանակավոր մեղմացում նախքան ռազմական գործողությունների հնարավոր ընդլայնումը: ԱՄՆ փոխնախագահ JD Vance-ը կատարական միջնորդների միջոցով պաշտոնական առաջարկ է հղել Իրանի Ազգային անվտանգության գերագույն խորհրդի քարտուղար Mohsen Rezaei-ին՝ առաջարկելով 7-օրյա ժամանակավոր բացում Հորմուզի նեղուցի համար՝ միջուկային պարտավորությունների և ԱՄՆ պատժամիջոցների մեղմացման դիմաց: Իրանի գերագույն առաջնորդ Mojtaba Khamenei-ն բարձրաստիճան խորհրդակցություններ է անցկացրել Իրանի խորհրդարանի խոսնակ Mohammad Bagher Ghalibaf-ի և Mohsen Rezaei-ի հետ՝ առաջարկը գնահատելու համար: Անվտանգային ռիսկերը շարունակում են խաթարել խոշոր միջոցառումները. ExxonMobil-ի գործադիր տնօրեն Darren Woods-ը չեղարկել է իր մասնակցությունը Աբու Դաբիի ADIPEC համաժողովին՝ վկայակոչելով տարածաշրջանային սպառնալիքները Սաուդյան Արաբիայում անօդաչու թռչող սարքերի հարվածներից հետո:
Ստվերային նավատորմի շուրջ դատական վեճերը տեղափոխվել են միջազգային ատյաններ: Deutsche Bank-ի նախկին ղեկավար Igor Soglayev-ը Դուբայում և Բրազիլիայում հայցեր էներկայացրել Coral network-ի հետ կապված թրեյդերների դեմ, այդ թվում՝ Coral network-ի հիմնադիր Etibar Eyyub-ի և Coral network-ի հիմնադիր Tahir Garayev-ի դեմ, որոնք սերտորեն համագործակցում են Rosneft-ի գործադիր տնօրեն Igor Sechin-ի հետ: Վեճը վերաբերում է 25 միլիարդ դոլար գնահատվող ռուսական դիզելային վառելիքի կորած խմբաքանակին, որը անհետացել է Հարավային Ամերիկայի ափերի մոտ ստվերային նավատորմի «նավից նավ» բեռնաթափման ժամանակ:
Հայացք դեպի ապագան
Առաջիկա շաբաթներին համաշխարհային էներգետիկ շուկաների դինամիկան կորոշվի առանցքային քաղաքական և ռազմական իրադարձություններով: Գլխավոր իրադարձությունը ԱՄՆ նոյեմբերի 3-ի միջանկյալ ընտրություններն են: Վերլուծաբանները զգուշացնում են, որ եթե Սպիտակ տունը ընտրություններից հետո պատժիչ հարվածներ հասցնի Իրանի միջուկային և էներգետիկ ենթակառուցվածքներին, S&P Global-ի ավագ վերլուծաբան Jim Burkhard-ի կանխատեսմամբ՝ Brent նավթի գնանշումները կարող են թռիչք կատարել մինչև 130-140 դոլար մեկ բարելի դիմաց: Շուկայի մասնակիցները հետևում են նաև նոյեմբերի 1-ի վերջնաժամկետին, երբ Իրանի Persian Gulf Strait Authority վարչությունը սպառնում է ուժային գործողություններ սկսել Sinokor-ի տանկերային նավատորմի դեմ:
Վերամշակված ապրանքների շուկայում նոյեմբերի 7-ից 9-ն ընկած ժամանակահատվածում ռուսական դիզելով բեռնված առաջին տանկերների ժամանումը ԱՄՆ նավահանգիստներ ցույց կտա, թե որքանով է նախագահ Donald Trump-ի վարչակազմին հաջողվելու հաղթահարել Նյու Ջերսի նահանգի իրավական արգելքները: Եվրոպայում նոյեմբերյան եղանակային պայմանները կորոշեն պահեստարաններից գազի արտամղման տեմպերը, որտեղ 74,6% լցվածության մակարդակը մայրցամաքը խոցելի է թողնում գնային նոր ցնցումների նկատմամբ: Վերջապես, դիվանագետները նախապատրաստվում են Աբու Դաբիում նոյեմբերի վերջին կայանալիք ԱՄՆ-ի, Ռուսաստանի և Ուկրաինայի եռակողմ բանակցություններին, որոնք կարող են որոշել էներգետիկ հրադադարի հնարավորությունը: