Մերձավոր Արևելքում ռազմական հակամարտության էսկալացիան և Հորմուզի ու Բաբ էլ-Մանդեբի նեղուցներում տանկերային նավագնացության դեմ իրականացվող հարձակումները համաշխարհային էներգամատակարարման համակարգը կանգնեցրել են վերջին տարիների ամենածանր ճգնաժամի առջև: Դիզելային վառելիքի սուր պակասուրդը և ծովային բեռնափոխադրումների ծախսերի կտրուկ աճը խթանում են գլոբալ ինֆլյացիայի նոր ալիք՝ առաջատար տերություններին ստիպելով դիմել հարկադրված և հակասական քաղաքական քայլերի: Վաշինգտոնի փորձերը՝ կայունացնելու վառելիքի գները պատժամիջոցների մասնակի թուլացման հաշվին, բախվում են դաշնակիցների դիմադրությանը և ավանդական լոգիստիկ երթուղիների քայքայմանը:
Նեղուցների էսկալացիան և տանկերային նավագնացության կաթվածահարումը
Հորմուզի նեղուցում Իրանի հրթիռային և անօդաչու թռչող սարքերի հարձակումների ինտենսիվությունը հոկտեմբերի առաջին կեսին հասել է ռազմական առավելագույնի: Հոկտեմբերի առաջին երկու շաբաթվա ընթացքում հարձակման է ենթարկվել ավելի քան 24 նավ, ընդ որում միայն հոկտեմբերի 11-ին թիրախավորվել է 6 տանկեր և կոնտեյներանավ: Էսկալացիայի հետևանքով խորտակվել են Սինգապուրի դրոշով ընթացող GFS Pride կոնտեյներանավը և 170 000 տոննա ածուխ փոխադրող Cape Dao բալկերը, ինչպես նաև ծանր վնասվածքներ է ստացել GFS Giselle նավի կորպուսը: Ծովային հարձակումների արդյունքում Պարսից ծոցի այս առանցքային զարկերակով նավթի օրական տարանցումը գահավիժել է մինչև օրական 2,9 մլն բարել՝ սեպտեմբերյան օրական 15,5 մլն բարելի համեմատ, ինչը 43%-ով ցածր է մինչպատերազմյան մակարդակից:
ԱՄՆ զինված ուժերի կենտրոնական հրամանատարությունը փորձում է ապահովել առևտրային նավերի ուղեկցումը Օմանի ափերի երկայնքով՝ մարտական ավիացիայի ծածկույթի տակ, սակայն նավատերերը զանգվածաբար հրաժարվում են ռիսկային չվերթերից: Նավերը լքում են Արաբական Միացյալ Էմիրությունների Ֆուջեյրա նավահանգստի կայանատեղին և վերաուղղորդվում դեպի Մեքսիկական ծոցի ամերիկյան շրջան, որտեղ սուպերտանկերների օրական միջին եկամուտը, Clarksons նավային բրոքերի տվյալներով, հասել է պատմական ռեկորդային՝ օրական 805 000 դոլարի: Միևնույն ժամանակ, իրանական «ստվերային նավատորմը» շարունակում է նավթի ապօրինի բեռնաթափումները նավից նավ (STS) Մալայզիայի արևելյան ռեյդի (EOPL) և Հարավչինական ծովի ջրերում: Վճռական քայլեր են ձեռնարկում եվրոպական երկրները. Ֆրանսիայի նախագահ Emmanuel Macron-ը հայտնել է Հնդկական օվկիանոսում Բենինի դրոշով ընթացող Hui Fa տանկերի կալանման մասին, որը մասնակցում էր վառելիքի մաքսանենգությանը:
Իրավիճակը ծովային երկրորդ կարևորագույն ճակատում՝ Կարմիր ծովում և Բաբ էլ-Մանդեբի նեղուցում, մնում է ճգնաժամային՝ եմենյան հութիների գործողությունների պատճառով: Հակամարտության սրումը հարվածել է Սաուդյան Արաբիայի տարածքին. Ալ-Ռիադի Թագավոր Խալիդի անվան միջազգային օդանավակայանի հրթիռակոծությունը խլել է 17 մարդու կյանք, իսկ անօդաչու սարքերի հարձակումը Դահրանում գտնվող Saudi Aramco պետական հսկայի կենտրոնակայանի վրա տեղի է ունեցել Համաշխարհային նավթային կոնգրեսի (WPC Energy Congress) անցկացման ընթացքում: Չնայած Սաուդյան Արաբիայի էներգետիկայի նախարար արքայազն Abdulaziz bin Salman-ի հայտարարությանը, թե «սաուդյան բառարանում „վախ“ բառը չկա», արևմտյան խոշորագույն համերկրային համակարգերի՝ ExxonMobil, BP, Shell և TotalEnergies ընկերությունների ղեկավարները չեղարկել են իրենց մասնակցությունը ֆորումին: Սաուդյան «Արևելք — Արևմուտք» խողովակաշարի (օրական 4–5 մլն բարել թողունակությամբ) ժամանակավոր կանգառը իրաքյան խմբավորումների հարվածների պատճառով տարածաշրջանին վերջնականապես զրկել է արտահանման անվտանգ այլընտրանքային ուղիներից:
Թրամփի դիզելային համաձայնագիրը և դիվանագիտական պառակտումը
Շաբաթվա գլխավոր քաղաքական իրադարձությունը դարձավ ԱՄՆ նախագահ Donald Trump-ի կայացրած որոշումը, որը Ռուսաստանի նախագահ Vladimir Putin-ի հետ համաձայնագիր կնքեց ռուսական դիզելային վառելիքի ներմուծման պատժամիջոցները ժամանակավորապես հանելու մասին: Ծրագրի համաձայն՝ Ռուսաստանը պարտավորվել է համաշխարհային շուկա մատակարարել 300 000 տոննա դիզել հոկտեմբերին, 500 000 տոննա նոյեմբերին և 1 մլն տոննա դեկտեմբերին, ինչը Մոսկվային կարող է բերել մինչև 4 մլրդ դոլար: Վաշինգտոնն այս քայլին գնաց ԱՄՆ Կոնգրեսի միջանկյալ ընտրություններից առաջ վառելիքի գների կտրուկ աճի ճնշման տակ. ԱՄՆ լիցքավորման կայաններում մանրածախ գները հասել են 6,28 դոլարի մեկ գալոնի դիմաց (Իրանի հետ պատերազմի սկզբից ի վեր 70% աճ), իսկ դիզելի մեծածախ արժեքը Եվրոպայում գերազանցել է 220 դոլարը մեկ բարելի դիմաց (1450 դոլար մեկ տոննայի դիմաց):
Վառելիքի մատակարարումների դիմաց Սպիտակ տան վարչակազմը աննախադեպ ճնշում գործադրեց Կիևի վրա՝ պահանջելով դադարեցնել ուկրաինական անօդաչու սարքերի հարվածները ռուսական նավթավերամշակման գործարաններին: Ուկրաինայի համակարգված հարձակումները շարքից հանել էին Ռուսաստանի նավթավերամշակման հզորությունների 40%-ից մինչև 50%-ը, հանգեցրել ներքին բենզինային ճգնաժամի և 17%-ով նվազեցրել ռուսական գանձարանի նավթագազային հարկային եկամուտները: Ձգտելով հասնել հարվածների սառեցմանը՝ ԱՄՆ նախագահ Donald Trump-ը սոցիալական ցանցերում հայտարարեց «էներգետիկ զինադադար» հաստատելու մասին, սահմանափակեց ուկրաինական ուժերին տրամադրված Starlink արբանյակային կապի տերմինալների (StarShield ռազմական փաթեթի) աշխատանքային արագությունը մինչև ժամում 100 մղոն (կամ 160 կմ/ժ) և սպառնաց դադարեցնել հետախուզական տվյալների փոխանցումը:
Սպիտակ տան նախաձեռնությունը կտրուկ դիմադրության բախվեց ինչպես Ուկրաինայում, այնպես էլ արևմտյան դաշնակիցների շրջանում: Ուկրաինայի նախագահ Volodymyr Zelenskyy-ն գործարքն անվանեց «թույլ որոշում» և «նվեր Կրեմլին»՝ հայտարարելով ռուսական նավթային ենթակառուցվածքների դեմ հարվածների վերսկսման մասին այն բանից հետո, երբ ռուսական զորքերը շարունակեցին հարվածել ուկրաինական էներգոօբյեկտներին: Թրամփի որոշումը քննադատեցին ԱՄՆ Կոնգրեսի անդամները, այդ թվում՝ սենատորներ Dan Sullivan-ը, Lisa Murkowski-ն և Ներկայացուցիչների պալատի անդամ Don Bacon-ը: Եվրամիության արտաքին գործերի և անվտանգության քաղաքականության գերագույն հանձնակատար Kaja Kallas-ը, Գերմանիայի կրթության նախարար Karin Prien-ը և Մեծ Բրիտանիայի նախկին վարչապետ Boris Johnson-ը հայտարարեցին պատժամիջոցների ռեժիմի քայքայման անթույլատրելիության մասին: Իր հերթին, Էներգետիկայի միջազգային գործակալության (ԷՄԳ) գործադիր տնօրեն Fatih Birol-ը նշեց, որ խոստացված 500 000 տոննա ծավալը կազմում է դիզելի համաշխարհային պահանջարկի 4%-ից պակասը և չի կարող էական ազդեցություն ունենալ շուկայի վրա:
Նավթավերամշակում. լուսանցքային շոկ և գերշահույթներ
Նավթավերամշակման ոլորտի գլոբալ ճգնաժամը շարունակում է խորանալ: Իր թարմ զեկույցում Էներգետիկայի միջազգային գործակալությունը (ԷՄԳ) արձանագրել է, որ դիզելային վառելիքի դեֆիցիտը պահպանվելու է մինչև 2027 թվականի միջնանման հատվածը: Դիզելի համաշխարհային մատակարարումների կրճատումը 2025 թվականի մակարդակի համեմատ գերազանցել է օրական 1 մլն բարելը՝ Մերձավոր Արևելքում գործարանների վնասվածքների և Չինաստանից արտահանման սահմանափակումների պատճառով:
Եվրոպական նավթավերամշակումը հայտնվել է ֆինանսական ծայրահեղ ծանր վիճակում՝ ֆիզիկական հումքի և ֆրախտի գների թռիչքի պատճառով: Հյուսիսարևմտյան Եվրոպայում նավթավերամշակման գործարանների վերամշակման մարժան (crack spread) սեպտեմբերի սկզբի մեկ բարելի դիմաց 54 դոլարից գահավիժել է մինչև բացասական՝ մինուս 11 դոլար մեկ բարելի դիմաց հոկտեմբերի 5-ին, որից հետո միայն չնչին չափով բարձրացել է մինչև 3 դոլար մեկ բարելի դիմաց: Բենզինի և նավթայի արտադրության մարժինալությունը նույնպես հայտնվել է մինուսում՝ Dated Brent ֆիզիկական նավթի հավելավճարի կտրուկ աճի, միջազգային շուկայական գնային գնահատականների տատանումների և տանկերների վարձակալության ռեկորդային դրույքաչափերի պատճառով:
Ի հակադրություն եվրոպական գործարանների՝ ԱՄՆ-ում դիզելի և ավիակերոսինի արտադրողները և խոշոր ինտեգրված համերկրային ընկերությունները ապրում են հսկայական եկամուտների շրջան: TotalEnergies ընկերության գլխավոր գործադիր տնօրեն Patrick Pouyanné-ն եվրոպական վերամշակող հզորությունները բնութագրեց որպես «ոսկու հանքեր քաոսի դարաշրջանում»՝ հայտնելով ընկերության վերամշակող ստորաբաժանման շահույթի քառակի աճի մասին՝ մինչև 1,8 մլրդ դոլար: Ամերիկյան Marathon Petroleum, Valero Energy և Phillips 66 գործարանները նավթամթերքի արտահանման ծավալներն ավելացրել են 50%-ով (մինչև ռեկորդային օրական 1,9 մլն բարել), իսկ նրանց ընդհանուր շուկայական կապիտալիզացիան աճել է 215 մլրդ դոլարով: BP ընկերության գլխավոր գործադիր տնօրեն Meg O’Neill-ը նշեց, որ ընկերությունն օպերատիվորեն վերաուղղորդում է դիզելային հոսքերը Ռոտերդամի և Չերի Փոյնթի իր գործարաններից՝ Ավստրալիայի և Եվրոպայի շուկաներում առաջացած ճեղքերը փակելու համար:
Գազային ճգնաժամը Եվրոպայում և Սաուդյան Արաբիայի նոր հորիզոնները
Էներգետիկ ճգնաժամը արագորեն տարածվում է գազային ոլորտի վրա: Եվրոպական բորսայում Dutch TTF գազի ֆյուչերսային պայմանագրերի գինը թռել է մինչև 87,20 եվրո մեկ ման/ժամի դիմաց՝ հասնելով չորս տարվա առավելագույնին: Գների աճը խթանվել է Կենտրոնական Եվրոպայում վրա հասնող ցրտահարություններով, հողմային գեներացիայի նվազմամբ և գազի ստորգետնյա պահեստարանների դատարկմամբ, որոնց լցվածության մակարդակը իջել է 74%-ից ցածր՝ հոկտեմբերի սկզբի համար սահմանված 90% նորմայի պարագայում:
Հորմուզի նեղուցով երթևեկության կաթվածահարումը, որը նախկինում ապահովում էր հեղուկացված բնական գազի (ՀԲԳ) համաշխարհային տարանցման մինչև 20%-ը, սուր մրցակցություն է հարուցել Եվրոպայի և Ասիայի միջև ազատ տանկերային խմբաքանակների համար: ԱՄՆ աշխատանքի վիճակագրության բյուրոյի հրապարակած տվյալների համաձայն՝ ԱՄՆ-ում բնական գազի ներմուծման գների ինդեքսը նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ աճել է 96,5%-ով:
Համաշխարհային հոսքերի վերաձևման ֆոնին սաուդյան Saudi Aramco հսկան վերանայում է 100 մլրդ դոլար գնահատվող Jafurah հանքավայրի յուրացման ռազմավարությունը: Ինչպես նշում է Wood Mackenzie հետազոտական ընկերության հետազոտությունների տնօրեն Neivan Boroujerdi-ն, սաուդյան կորպորացիան ուսումնասիրում է ՀԲԳ արտահանման համար գազի հեղուկացման գործարանների կառուցման հնարավորությունը՝ Կատարին, ԱՄԷ-ին և Օմանին մրցակցություն ապահովելու և հումքի ավելցուկային ծավալները կոմերցիալիզացնելու համար:
Մակրոտնտեսական հարված. ինֆլյացիա, դրույքաչափեր և պահանջարկի կրճատում
Նավթի և նավթամթերքի բարձր գները դարձել են համաշխարհային ինֆլյացիայի արագացման գլխավոր գործոնը: ԱՄՆ-ում սպառողական ինֆլյացիան (CPI) սեպտեմբերին տարեկան կտրվածքով արագացել է մինչև 3,7% (օգոստոսի 3,4%-ից հետո): Ավտոտրանսպորտային վառելիքի գների աճը կազմել է 34,2%, իսկ կենցաղային վառելիքային յուղինը՝ 74,2%: ԱՄՆ Դաշնային պահուստային համակարգի (ԴՊՀ) պաշտոնատար անձ Kevin Warsh-ը և համաշխարհային բանկերի կառավարիչները արձանագրում են, որ կարգավորողները ստիպված կլինեն շարունակել տոկոսադրույքների բարձրացումը. հոկտեմբերին ԴՊՀ-ի կողմից դրույքաչափը բարձրացնելու որոշման հավանականությունը 22%-ից հասել է 42%-ի (կամ 50%-ի):
Բանգկոկում ընթացող Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ) ամենամյա նստաշրջանում ԱՄՀ գլխավոր տնտեսագետ Silvana Tenreyro-ն և ԱՄՀ կառավարիչ-տնօրեն Kristalina Georgieva-ն իջեցրել են համաշխարհային տնտեսական աճի կանխատեսումը մինչև 3,1%՝ զգուշացնելով, որ համաշխարհային տնտեսությունը հայտնվել է «դիմացկունության ծայրահեղ սահմանագծին»: Զարգացող երկրները բախվել են ծանրագույն դեֆիցիտների. Ինդոնեզիայում զանգվածային բողոքի ակցիաներ են բռնկվել Pertalite բենզինի պակասուրդի և Բալիում դատարկ լիցքավորման կայանների պատճառով, Եթովպիայում մտցվել են ավտոտրանսպորտի լիցքավորման սահմանափակումներ, իսկ Համաշխարհային բանկի նախագահ Ajay Banga-ն հայտարարել է, որ էներգետիկ անվտանգությունը վերջնականապես դարձել է պետությունների գոյատևման հարց:
Saudi Aramco-յի գլխավոր գործադիր տնօրեն Amin Nasser-ը նավթի համաշխարհային կոմերցիոն պաշարները բնութագրել է որպես «վտանգավոր աստիճանի բարակ»: Դիզելային շոկն արդեն իսկ հարուցում է պահանջարկի կառուցվածքի երկարաժամկետ փոփոխություն: Volvo Cars-ի առևտրային գլխավոր տնօրեն Erik Severinson-ի և Renault-յի գլխավոր գործադիր տնօրեն François Provost-ի խոսքերով՝ վառելիքի գների անսանձ աճը նշանակում է «դիզելային շարժիչների դարաշրջանի ավարտ» Եվրոպայում: Իր հերթին, Volkswagen-ի տնօրենների նախագահ Oliver Blume-ն ընդգծել է, որ էլեկտրամոբիլներին անցումը եվրոպացի սպառողների համար դառնում է «վառելիքային անկախություն» ձեռք բերելու հիմնական ուղին:
Հայացք ապագային
Առաջիկա շաբաթներին նավթի և վառելիքի համաշխարհային շուկաներում իրավիճակի զարգացումը պայմանավորված կլինի Հորմուզի և Բաբ էլ-Մանդեբի նեղուցներով առևտրային նավագնացության լիակատար փակումը կանխելու ԱՄՆ ՌԾՈՒ-ի և նրանց դաշնակիցների կարողությամբ: Եթե Իրանի և եմենյան հութիների ռազմական ակտիվությունը շարունակի աճել, իսկ խորտակված նավերի թիվն ավելանա, ապահովագրողներն ու նավագնացային ընկերությունները լիովին կդադարեցնեն տանկերների շարժը, ինչն անխուսափելիորեն Brent տեսակի նավթի գները կմղի մեկ բարելի դիմաց 110–120 դոլարի սահմանագծից վեր:
Երկրորդ կարևորագույն գործոնը կլինի նոյեմբերի 3-ին կայանալիք ԱՄՆ Կոնգրեսի միջանկյալ ընտրությունների քաղաքական ելքը: Կառավարող կուսակցության պարտության կամ ռուսական դիզելի վերաբերյալ համաձայնագրի ձախողման դեպքում Սպիտակ տունը կարող է կորցնել Կիևի վրա ճնշման լծակները, ինչը կհանգեցնի ռուսական նավթավերամշակող հզորությունների դեմ ուկրաինական հարվածների նոր ալիքի: Վերջապես, Եվրոպայում վերամշակման բացասական մարժինալությունը կարող է ստիպել գործարաններին կրճատել նավթի առաջնային թորման ծավալները՝ նախադրյալներ ձևավորելով հաջորդ դեֆիցիտի՝ այս անգամ ավտոմոբիլային բենզինի շուկայում արդեն 2027 թվականի սկզբին: