Գլոբալ էներգետիկ շուկաները 2026 թվականի սեպտեմբերի 14–20-ի շաբաթվա ընթացքում բախվեցին վերջին տարիների ամենածանր մատակարարման ցնցմանը, երբ Սաուդյան Արաբիայի «Արևելք-Արևմուտք» հիմնական նավթամուղի կանգնեցումը և Կարմիր ծովի ծովային ուղիների վերահսկողության կորուստը հանգեցրեցին ռազմավարական նեղուցների միաժամանակյա կաթվածահարմանը։ Brent տեսակի նավթի համաշխարհային Էտալոնային գինը հասավ 108–110 դոլարի մեկ բարելի դիմաց, իսկ ֆիզիկական նավթաքանակների գնահատումները բարձրացան մինչև 132 դոլար մեկ բարելի դիմաց՝ դիզելային վառելիքի ռեկորդային թանկացման ֆոնին, որի գինը Հյուսիսային Ամերիկայում և Եվրոպայում գերազանցեց 6,40 դոլարը մեկ գալոնի դիմաց։ Էներգակիրների գներով պայմանավորված ինֆլյացիոն ալիքը ստիպեց առաջատար կենտրոնական բանկերին վերսկսել դրամավարկային քաղաքականության խստացումը՝ սպառնալով համաշխարհային տնտեսական աճին և սոցիալական հուզումներ առաջացնելով զարգացող երկրներում։
Աշխարհաքաղաքական շրջափակում. Բաբ էլ-Մանդեբը և սաուդյան նավթամուղը
Մերձավորարևելյան ճգնաժամը կտրուկ սրվեց, երբ եմենցի հուսիների առաջնորդ Abdul-Malik al-Houthi-ի գլխավորած ուժերը լայնամասշտաբ ռազմական գործողություն իրականացրեցին Եմենի կարմիրծովյան ափամերձ գոտում։ Հուսիների վերահսկողության տակ անցան Մոխա ռազմավարական նավահանգստային քաղաքը, ինչպես նաև Բաբ էլ-Մանդեբի նեղուցում գտնվող Պերիմ, Հանիշ և Զուքար կղզիները, որոնք փաստացի փակում են 12,5 մղոն լայնությամբ ծովային միջանցքը։ Սահմանելով ուղղակի ծովային շրջափակում Սաուդյան Արաբիայի նավթատար նավատորմի նկատմամբ՝ ապստամբները ստեղծեցին ածխաջրածինների մատակարարման երկրորդ փակուղին։ Սա տեղի ունեցավ Հորմուզի նեղուցում շարունակվող խափանումների ֆոնին, որտեղ նավերի daily երթևեկությունը նախապատերազմյան 130 նավ օրական ցուցանիշից նվազել է մինչև 14–20 նավ օրական։
Ծովային շրջափակմանը զուգահեռ՝ անօդաչու թռչող սարքերի կոորդինացված հարված հասցվեց Սաուդյան Արաբիայի ռազմավարական «Արևելք-Արևմուտք» (Petroline) նավթամուղին, որն ունի 750 մղոն (1,200 կիլոմետր) երկարություն և 7 միլիոն բարել օրական թողունակություն՝ միացնելով Աբքայք խոշորագույն հանքավայրը Կարմիր ծովի Յանբու նավահանգստին։ «Ալ-Մեսբաահ» պոմպակայանի ծանր վնասման պատճառով Սաուդյան Արաբիայի էներգետիկայի նախարարությունը և Saudi Aramco պետական նավթային ընկերությունը ստիպված եղան լիովին դադարեցնել հումքի մղումը։ Kpler ընկերության Մերձավոր Արևելքի և ՕՊԵԿ+-ի հարցերով վերլուծական խմբի ղեկավար Amena Bakr-ի գնահատմամբ՝ նավթամուղի կանգնեցումը համաշխարհային շուկայից հանեց 4 միլիոն բարել օրական (համաշխարհային առաջարկի 4%-ը), իսկ մեկամսյա դադարը շուկային կզրկի 120 միլիոն բարել նավթից։
Դիվանագիտական ջանքերը լուրջ խոչընդոտների բախվեցին. Օմանում նախատեսված գագաթնաժողովը Պարսից ծոցի երկրների և Իրանի արտաքին գործերի նախարար Abbas Araghchi-ի միջև հետաձգվեց, իսկ Իրանի ԱԳՆ պաշտոնական ներկայացուցիչ Esmaeil Baqaei-ն հերքեց Թեհրանի ուղղակի առնչությունը նավթամուղի հարվածներին։ Սաուդյան Արաբիայի գահաժառանգ принц Mohammed bin Salman-ը արտակարգ խորհրդակցություններ անցկացրեց ԱՄՆ Զինված ուժերի central հրամանատարության (CENTCOM) ղեկավար, ադմիրալ Brad Cooper-ի հետ, սակայն ԱՄՆ նախագահ Donald Trump-ը հրաժարվեց հուսիների դեմ ուղղակի ռազմական հարվածներ հասցնելուց։ Միևնույն ժամանակ, ԱՄՆ փոխնախագահ JD Vance-ը հաստատեց հուսիների ներկայացուցիչների հետ ուղղակի շփումների փաստը, իսկ հուսիների բանակցային խմբի ղեկավար Mohammad Abdulsalam-ը գաղտնի հանդիպում անցկացրեց ամերիկացի պաշտոնյաների հետ Մասկատում ԱՄՆ դեսպանատանը։
Գների ռեկորդային ցատկ և դիզելի համաշխարհային ճգնաժամը
Էներգետիկ ֆյուչերսները կտրուկ արձագանքեցին ենթակառուցվածքների խափանմանը։ Համաշխարհային էտալոն Brent տեսակի նավթի գինը торгов-ի ընթացքում բարձրացավ մինչև 108,50–109,80 դոլար մեկ բարելի դիմաց, իսկ «Dated Brent» ֆիզիկական նավթաքանակների գները կարճատև հասան 132 դոլարի մեկ բարելի դիմաց՝ ըստ միջազգային շուկայական գնային գնահատականների։ Ամերիկյան WTI տեսակի նավթի ցուցանիշը բարձրացավ մինչև 101,91–105,83 դոլար մեկ բարելի դիմաց։ Թեև շաբաթվա վերջում գները փոքր-ինչ նվազեցին՝ Brent-ի համար կազմելով 103,40–104,82 դոլար, նավթի արժեքը շարունակում է 50%-ով գերազանցել նախապատերազմյան մակարդակը։ Bank of America-ի ապրանքային շուկաների հետազոտությունների ղեկավար Francisco Blanch-ը և Goldman Sachs-ի նավթային հետազոտությունների ղեկավար Daan Struyven-ը զգուշացնում են, որ մատակարարումների խզման պահպանման դեպքում գները կարող են հասնել 120–150 դոլարի մեկ բարելի դիմաց։
Ընթացիկ ճգնաժամի առանցքային առանձնահատկությունն այն է, որ շուկան ապրում է ոչ թե հում նավթի անբավարարություն, այլ նավթավերամշակման հզորությունների ծայրահանդիպ դեֆիցիտ։ Էներգետիկայի միջազգային գործակալության (ԷՄԳ) գործադիր տնօրեն Fatih Birol-ը հայտարարեց, որ համաշխարհային վերամշակող համակարգը աշխատում է հնարավորությունների ծայրահեղ սահմանագծին, իսկ պատրաստի վառելիքի համաշխարհային արտադրությունը նվազել է ավելի քան 4 միլիոն բարելով օրական։ Մերձավոր Արևելքից դիզելային վառելիքի արտահանումը կրճատվել է 75%-ով, իսկ Ռուսաստանից վերամշակված նավթամթերքի արտահանումը նվազել է 90%-ով՝ ռուսական ՆՎԶ-ներին հասցված անօդաչու հարվածների հետևանքով։
Արդյունքում, ԱՄՆ-ում դիզելային վառելիքի միջին մանրածախ գինը սահմանեց պատմական ռեկորդ՝ հասնելով 6,23–6,45 դոլարի մեկ գալոնի դիմաց, իսկ Կալիֆորնիա նահանգում գերազանցեց 8 դոլարը, Պորտուգալիայում՝ 9 դոլարը։ Նյու Յորքի բորսայում դիզելային ֆյուչերսները (NY Harbor ULSD) հասան 5,26 դոլարի մեկ գալոնի դիմաց (որը համարժեք է ավելի քան 200 դոլարի մեկ բարել պատրաստի արտադրանքի համար)։ ԱՄՆ-ում բենզինի միջին գինը կազմել է 4,29–4,47 դոլար մեկ գալոնի դիմաց։ Brown University-ի Կլիմայական լուծումների լաբորատորիայի տնօրեն Jeff Colgan-ի տվյալներով՝ պատերազմական վառելիքային հավելավճարները ամերիկյան սպառողների համար գերազանցել են 107 միլիարդ դոլարը։ BCA Research-ի ապրանքային գլխավոր ռազմավար Roukaya Ibrahim-ը զգուշացնում է, որ շուկան մտել է «պահանջարկի քայքայման» վտանգավոր փուլ, որը խթանում է պարենային ինֆլյացիան։
Գազային շոկ և պայքար ՍՀԳ-ի ռեսուրսների համար
Հորմուզի նեղուցի կաթվածը ծանր հարված հասցրեց սեղմված բնական գազի (ՍՀԳ/LNG) համաշխարհային մատակարարումներին՝ արգելափակելով Կատարի արտահանման հզորությունները, որոնց բաժին է ընկնում համաշխարհային շուկայի մեկ հինգերորդը։ Ներկայումս նեղուցով անցնում է գազատար նավերի նախապատերազմյան ծավալի 10%-ից պակաս մասը։ Ասիական սպոտային ցուցանիշը՝ Japan-Korea Marker (JKM)-ը, գերազանցեց 25 դոլարը մեկ MMBtu-ի (միլիոն բրիտանական ջերմային միավոր) դիմաց, իսկ առանձին օպցիոններ վաճառվում են 30 դոլարից բարձր։ Եվրոպայում գազի ֆյուչերսները բարձրացան 160%-ով՝ հասնելով 208,73 պենսի մեկ թերմի դիմաց։ Stoppard Energy ընկերության ղեկավար Michael Stoppard-ը նշում է, որ սպոտային գազի համարժեք գինը շուկայում մոտեցել է 150 դոլարին մեկ բարել նավթային էկվիվալենտի դիմաց։
Այս ֆոնին ԱՄՆ ներքին շուկան պահպանում է համեմատական կայունություն. Henry Hub գազային ֆյուչերսները տատանվում են 2,80–2,94 դոլար մեկ MMBtu-ի դիմաց միջակայքում՝ շնորհիվ արդյունահանման բարձր ծավալների։ ԱՄՆ-ն 2026 թվականի առաջին կիսամյակում ավելացրել է ՍՀԳ-ի արտահանումը 23%-ով այն բանից հետո, երբ ԱՄՆ նախագահ Donald Trump-ը չեղարկեց նոր արտահանման տերմինալների սահմանափակումները։ Բացի այդ, ԱՄՆ Շրջակա միջավայրի պահպանության գործակալությունը (EPA) չեղարկեց ածխային և գազային էլեկտրակայանների արտանետումների սահմանափակումները, ինչը արդյունաբերությանը կխնայի 310 միլիարդ դոլար։ Այնուամենայնիվ, եվրոպական պահեստարանների ցածր լցվածությունը ձմռանն ընդառաջ սրում է մրցակցությունը Եվրոպայի և Ասիայի միջև։
Կենտրոնական բանկերի արձագանքը և մակրոտնտեսական ցնցումները
Վառելիքային ինֆլյացիայի նոր ալիքը ստիպեց կարգավորողներին անցնել կոշտ դրամավարկային քաղաքականության։ ԱՄՆ Դաշնային պահուստային համակարգի (ԴՊՀ) նախագահ Kevin Warsh-ը հայտարարեց վերջին 3 տարում առաջին անգամ հիմնական տոկոսադրույքի բարձրացման մասին՝ բազային միջակայքը հասցնելով 3,75–4,00%-ի, առևտրային բանկերի Prime Rate-ը՝ 7,00%-ի, իսկ զեղչման տոկոսադրույքը՝ 4,00%-ի։ Այս որոշման ֆոնին ԱՄՆ 10-ամյա պետական պարտատոմսերի եկամտաբերությունը հատեց 5,00% հոգեբանական շեմը (հասնելով մինչև 5,04%-ի)՝ նախքան 4,93–4,99% միջակայքում կայունանալը։
Միջազգային կարգավորողները նույնպես խստացնում են դիրքորոշումները։ Անգլիայի բանկի կառավարիչ Andrew Bailey-ն հիմնական տոկոսադրույքը պահպանեց 4,75% մակարդակում, սակայն զգուշացրեց դրա հնարավոր բարձրացման մասին, քանի որ Մեծ Բրիտանիայում ինֆլյացիան հասել է 3,1%-ի։ Եվրոպական կենտրոնական բանկը նույնպես բարձրացրել է փոխառուջոցների արժեքը, իսկ Ճապոնիայի բանկի կառավարիչ Kazuo Ueda-ն նշել է ներկրվող էներգակիրների պատճառով ինֆլյացիոն ռիսկերի աճի մասին։ RSM US ընկերության գլխավոր տնտեսագետ Joe Brusuelas-ը հայտարարեց, որ համաշխարհային տնտեսությունը մտել է «նավթային ցնցում 2.0» փուլ։
Սոցիալ-տնտեսական հետևանքները զգացվում են ամբողջ աշխարհում. Ֆրանսիայի նախագահ Emmanuel Macron-ը նախաձեռնեց G7 երկրների արտակարգ հանդիպում՝ ռազմավարական նավթային պահուստների կոորդինացված բացթողումը կազմակերպելու համար։ Մարտին ԷՄԳ-ի կողմից հաստատված 400 միլիոն բարելից արդեն օգտագործվել է 320 միլիոն բարելը, ինչի հետևանքով ՏՀԶԿ երկրների պահուստները նվազել են մինչև բազմամյա նվազագույններ։ Վառելիքի թանկացումը բողոքի ալիք և էլեկտրաէներգիայի անջատումներ է առաջացրել Գվատեմալայում, Սիրիայում, Ինդոնեզիայում և Ֆիլիպիններում։
Պատժամիջոցներ, «ստվերային նավատորմ» և վերամշակման ճգնաժամը
Վերամշակման ճգնաժամը խորապես ազդել է Արևելյան Եվրոպայի վրա. ուկրաինական անօդաչու սարքերի հարվածները Ռուսաստանի տարածքի խորքում գտնվող օբյեկտներին շարքից հանել են ռուսական ՆՎԶ-ների հզորությունների շուրջ 30%-ը՝ առաջացնելով դիզելի և բենզինի դեֆիցիտ։ Ի պատասխան՝ ԱՄՆ նախագահ Donald Trump-ը հրապարակայնորեն կոչ արեց, որ Ուկրաինայի նախագահ Volodymyr Zelensky-ն դադարեցնի հարվածները ռուսական ՆՎԶ-ներին՝ դրանք կապելով դիզելի համաշխարհային դեֆիցիտի հետ։ ՌԴ նախագահի մամուլի քարտուղար Dmitri Peskov-ը ողջունեց այս հայտարարությունը, սակայն ընդգծեց, որ շուկայի տատանումների հիմնական պատճառը Մերձավոր Արևելքի էսկալացիան է։
Զուգահեռաբար, ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատն ընդունեց Lindsey O. Graham Sanctioning Russia Act of 2026 օրինագիծը, որը կոչվել է հանգուցյալ Հարավային Կարոլինայի սենատոր Lindsey Graham-ի պատվին։ Փաստաթուղթը նախագահին օժտում է մինչև 100% մաքսատուրքեր սահմանելու իրավունքով այն երկրների նկատմամբ (ներառյալ Չինաստանը և Հնդկաստանը), որոնք գնում են ռուսական նավթ կամ աջակցում են «ստվերային նավատորմին»։ Պատժամիջոցների շրջանցման մասշտաբների մասին են վկայում Իռլանդիայի ՌԾՈՒ տվյալները. Իռլանդիայի ՌԾՈՒ պարեկային նավի հրամանատար Maria O’Callaghan-ը արձանագրել է 388 «ստվերային» նավերի անցումը Իռլանդական ծովով տարեսկզբից ի վեր։
Միևնույն ժամանակ, ԱՄՆ ֆինանսների նախարարությունը «Economic Outcast» ծրագրի շրջանակներում պատժամիջոցներ սահմանեց ռուսական ՎՏԲ Բանկ (VTB Bank)-ի նկատմամբ՝ իրանական նավթի դիմաց վճարումներ իրականացնելու համար։ ԱՄՆ արդարադատության նախարարությունը բացահայտեց, որ չինական ընկերությունները Binance կրիպտոբորսայում գտնվող հաշիվների միջոցով լվացել են ավելի քան 1,5 միլիարդ դոլար՝ Իրանի Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի (ԻՀՊԿ) օգտին իրականացված ապօրինի նավթային գործարքներից։
Կորպորատիվ գերշահույթներ և ներդրումային ռազմավարությունների վերանայում
Չնայած ընդհանուր տնտեսական ճգնաժամին, նավթագազային ոլորտը ռեկորդային ֆինանսական ցուցանիշներ է արձանագրում։ Արևմտյան յոթ խոշորագույն ընկերությունների և Saudi Aramco-ի համատեղ զուտ շահույթը 2026 թվականի երկրորդ եռամսյակում հասել է 91 միլիարդ դոլարի՝ կրկնապատկվելով նախորդ տարվա համեմատ։ Chevron ընկերության գլխավոր գործադիր տնօրեն Mike Wirth-ը ստորագրեց 7 միլիարդ դոլարի ներդրումային համաձայնագիր Վենեսուելայում համատեղ ձեռնարկությունների վերաբերյալ, իսկ Continental Resources ընկերության հիմնադիր Harold Hamm-ը և Continental Resources ընկերության գլխավոր գործադիր տնօրեն Doug Lawler-ը պայմանագրեր կնքեցին PDVSA-ի հետ՝ նպատակ ունենալով Վենեսուելայի արդյունահանումը հասցնել 3 միլիոն բարելի օրական։ Կարակասում բանակցություններ է վարել նաև ExxonMobil ընկերության գլխավոր գործադիր տնօրեն Darren Woods-ը։
Վերամշակման ոլորտում խոշորագույն իրադարձություն դարձավ նիգերիացի միլիարդատեր Aliko Dangote-ի իրականացրած բաժնետոմսերի տեղաբաշխումը։ Նրա՝ օրական 700,000 բարել հզորությամբ ՆՎԶ-ն ներգրավեց 1,6 միլիարդ դոլար IPO-ի ընթացքում՝ ձեռնարկության ընդհանուր 49 միլիարդ դոլար գնահատման պայմաններում։ Անկախ թրեյդերները օգտվում են գնային տարբերություններից. Vitol ընկերության Մերձավոր Արևելքի նավթային թրեյդինգի ղեկավար Tom Baker-ը, Vitol ընկերության գլխավոր գործադիր տնօրեն Russell Hardy-ն և TotalEnergies ընկերության գլխավոր գործադիր տնօրեն Patrick Pouyanné-ն կազմակերպում են այլընտրանքային լոգիստիկ երթուղիներ։ Ֆուջեյրայից փոխադրվող նավթատարների վարձակալության դրույքաչափերը գերազանցել են 572,000 դոլարը օրական՝ ապահովելով շահույթի աճ Trafigura (173%-ով) և Mercuria Energy Group (122%-ով) ընկերությունների համար։
Հայացք ապագային
Առաջիկա շաբաթներին համաշխարհային էներգետիկ շուկաների համար վճռորոշ գործոն կդառնա սաուդյան «Արևելք-Արևմուտք» նավթամուղի վերականգնման արագությունը։ Եթե «Ալ-Մեսբաահ» պոմպակայանի նորոգումը ձգձգվի, Saudi Aramco-ն ստիպված կլինի կոնսերվացնել հանքահորերը, ինչը լոգիստիկ խցանումը կվերածի հումքի ֆիզիկական դեֆիցիտի։
Լրացուցիչ տատանողականության աղբյուր է հանդիսանում Չինաստանը, որտեղ իշխանությունները դիտարկում են նավթամթերքի արտահանման վրա լրացուցիչ սահմանափակումներ դնելու հնարավորությունը՝ ներքին պաշարները համալրելու նպատակով։ Բացի այդ, Ֆրանսիայի նախագահ Emmanuel Macron-ի նախաձեռնած G7-ի արտակարգ հանդիպումը կարող է հանգեցնել ռազմավարական պահուստներից նավթի նոր կոորդինացված բացթողմանը։ Հյուսիսային կիսագնդում ձմեռային ջեռուցման շրջանի մոտենալը և ՍՀԳ-ի պաշարների ցածր մակարդակը կպահպանեն բարձր լարվածությունը, իսկ վառելիքի գնաճը կդառնա հիմնական քաղաքական գործոնը նոյեմբերի 3-ին կայանալիք ԱՄՆ Կոնգրեսի միջանկյալ ընտրություններից առաջ։