ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև հրադադարի տապալումը և Հորմուզի նեղուցի շրջափակման վերսկսումը կաթվածահար են անում համաշխարհային նավթային լոգիստիկան: Ապահովագրական պաշարների սպառման և տարածաշրջանային ռազմական բախումների սրման ֆոնին, աշխարհը կանգնած է վառելիքի տևական դեֆիցիտի և մակրոտնտեսական նոր շոկերի սպառնալիքի առաջ:
Աշխարհաքաղաքականություն և Հորմուզի նեղուց
ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև հունիսի 17-ին կնքված փոխըմբռնման հուշագիրը վերջնականապես փլուզվեց, երբ Թեհրանը սկսեց թիրախավորել առևտրային նավերը, որոնք փորձում էին շրջանցել իր վերահսկողության գոտին: Ի պատասխան՝ ԱՄՆ նախագահ Donald Trump-ը հայտարարեց իրանական նավահանգիստների ռազմածովային շրջափակումը վերականգնելու և նեղուցը վերահսկելու մասին: Սա հանգեցրեց ռազմական բախումների կտրուկ սրման. ԱՄՆ Կենտրոնական հրամանատարությունը (US Central Command) մեկ գիշերվա ընթացքում հարվածներ հասցրեց ավելի քան 140 իրանական ռազմական թիրախների, ներառյալ Հորմուզի նեղուցի մոտակայքում գտնվող զինանոցներին և ռադարային համակարգերին: Գործողությունների ընթացքում ամերիկյան ուժերն առաջին անգամ կիրառեցին տեխասյան Saronic ընկերության կողմից արտադրված Saronic Corsairs ծովային անօդաչու թռչող սարքերը՝ ցուցադրելով ռազմական տեխնոլոգիաների նոր մակարդակ՝ ղեկավարությամբ ԱՄՆ Կենտրոնական հրամանատարության ղեկավար ծովակալ Brad Cooper-ի:
Իրանի զինված ուժերը պատասխանեցին Բահրեյնում, Քուվեյթում, Հորդանանում և Կատարում տեղակայված ամերիկյան ռազմաբազաների վրա արձակված հրթիռներով ու անօդաչու թռչող սարքերով: Լարվածությունը զուգորդվեց Վաշինգտոնի կողմից անկանխատեսելի քաղաքականությամբ. նախ առաջարկվեց մտցնել 20% մաքսատուրք նեղուցով անցնող բոլոր բեռների համար՝ որպես ռազմական պաշտպանության փոխհատուցում, ինչը խիստ քննադատության արժանացավ Միջազգային ծովային կազմակերպության (International Maritime Organization) և BIMCO-ի անվտանգության գծով տնօրեն Jakob Larsen-ի կողմից: Շուտով տուրքի պլանը չեղարկվեց՝ հօգուտ Պարսից ծոցի երկրների հետ ակնկալվող ներդրումային գործարքների: Սակայն նավարկությունը նեղուցում կրճատվեց աղետալի մակարդակի. մինչպատերազմյան օրական ավելի քան 130 նավի փոխարեն՝ այս շաբաթ գրանցվեց միայն տասնյակ նավերի անցում:
Գների դինամիկա և պաշարների սպառում
Ռազմական գործողությունների վերսկսումն անմիջապես արտացոլվեց նավթի համաշխարհային գներում: Նավթի Brent մակնիշի համար միջազգային շուկայական գնային գնահատականներ-ը շաբաթվա ընթացքում բարձրացան ավելի քան 11%-ով՝ հասնելով վերջին մեկ ամսվա առավելագույնին՝ գերազանցելով 87 դոլար ցուցանիշը մեկ բարելի դիմաց: Թեև այս գինը դեռևս ցածր է ապրիլյան ճգնաժամային 120 դոլար գագաթնակետից, վերլուծաբանները ահազանգում են պաշարների խորը սպառման մասին: Energy Aspects խորհրդատվական ընկերության շուկայի հետազոտությունների գծով տնօրեն Amrita Sen-ը նշում է, որ շուկան ամբողջությամբ սպառել է մինչպատերազմյան առևտրային ավելցուկային պաշարները, և խոցելիությունն այժմ առավելագույնն է:
Գլոբալ անվտանգության բարձիկները գործնականում վերացել են: Միջազգային էներգետիկ գործակալության (IEA) տվյալներով՝ անդամ երկրներն արդեն սպառել են գարնանը հայտարարված 400 միլիոն բարել արտակարգ արտանետումների պաշարների գրեթե երեք քառորդը: ԱՄՆ Ռազմավարական նավթային պաշարը (Strategic Petroleum Reserve) նվազել է մինչև 1983 թվականից ի վեր ամենացածր մակարդակին՝ նախորդ չորս տարիների ընթացքում կատարված 352 միլիոն բարել իրացումներից հետո: Այս իրավիճակը հանգեցնում է պատրաստի վառելիքի գների կտրուկ աճին. ԱՄՆ-ում դիզելային վառելիքի միջին գինը կրկին հատեց 5,01 դոլար/գալոն շեմը՝ պատերազմի սկզբից ի վեր գրանցելով 33% աճ: Այս գործոնները վտանգում են գնաճի զսպմանն ուղղված ջանքերը, ինչի մասին վկայում են ԱՄՆ Դաշնային պահուստային համակարգի (Federal Reserve) նախագահ Kevin Warsh-ի՝ Կոնգրեսում հնչեցրած կոշտ հայտարարությունները՝ գնաճի նկատմամբ զրոյական հանդուրժողականության վերաբերյալ:
Ռուսաստանի և Ուկրաինայի էներգետիկ պատերազմը
ԱՄՆ-Իրան առճակատմանը զուգահեռ, էներգետիկ լոգիստիկայի երկրորդ խոշորագույն ճգնաժամը ծավալվում է Արևելյան Եվրոպայում: Ուկրաինան նախաձեռնել է անօդաչու թռչող սարքերի լայնամասշտաբ արշավ Ռուսաստանի նավթային ենթակառուցվածքների և ծովային լոգիստիկայի դեմ: Ինչպես հայտնել է Ուկրաինայի Անօդաչու համակարգերի ուժերի հրամանատար Robert Brovdi-ն, ընդամենը ինը օրվա ընթացքում Ազովի ծովում հաջողությամբ խոցվել է առնվազն 116 ռուսական նավ, ներառյալ նավթատարներ, բեռնատարներ և քարշակներ: Այս աննախադեպ կենտրոնացված ծովային հարձակումը կաթվածահար է արել Ռուսաստանի հարավային նավահանգիստների աշխատանքը՝ ստիպելով ժամանակավորապես դադարեցնել նավարկությունը Կերչի նեղուցով և այլ կրիտիկական ուղիներով:
Միաժամանակ, Ուկրաինան հարվածներ է հասցրել Ռուսաստանի տարածքի խորքում գտնվող 10 խոշորագույն նավթավերամշակող գործարաններին, ներառյալ ճակատից 1500 մղոն հեռավորության վրա գտնվող Օմսկի գործարանին: Արդյունքում Ռուսաստանի վերամշակող հզորությունների ավելի քան 25%-ը շարքից դուրս է եկել: Սա ստիպել է Մոսկվային կիրառել դիզելային վառելիքի արտահանման արգելք մինչև հուլիսի 31-ը, ինչը ծանր հարված է համաշխարհային շուկային, քանի որ Ռուսաստանն ապահովում էր գլոբալ ծովային դիզելային արտահանման շուրջ 12%-ը:
Չինաստանի զսպող դերը և տնտեսական գործոնը
Այս կրկնակի շոկի պայմաններում Չինաստանը անսպասելիորեն հանդես եկավ որպես համաշխարհային նավթի շուկայի հիմնական կայունացնող ուժ: Աշխարհի խոշորագույն ներկրողը հունիսին կրճատել է իր նավթի ներմուծումը ավելի քան 40%-ով՝ իջեցնելով այն մինչև 5,7 միլիոն բարել/օր՝ վերջին տասնամյակի ամենացածր ցուցանիշին: Պեկինը կարողացել է դա անել՝ ապավինելով իր հսկայական պաշարներին, որոնք ԱՄՆ Էներգետիկ տեղեկատվության վարչության (EIA) գնահատմամբ կազմում են շուրջ 1,4 միլիարդ բարել, ինչպես նաև նվազեցնելով վերամշակման ծավալները: Այս զգալի պահանջարկի անկումը զսպեց գները՝ թույլ չտալով դրանց գերազանցել կրիտիկական սահմանագիծը գարնանային ճգնաժամի ամենաթեժ շրջանում:
Սակայն այս երևույթը սերտորեն կապված է Չինաստանի ներքին տնտեսական դժվարությունների հետ: Երկրորդ եռամսյակում Չինաստանի ՀՆԱ-ի աճը կազմել է ընդամենը 4,3%, ինչը բավականին մտահոգիչ ազդակ է: Չնայած արտահանման 27% ռեկորդային աճին և 1 միլիոն մեքենայի արտահանման ցուցանիշին, ներքին սպառումը և անշարժ գույքի հատվածի ներդրումները խիստ անկում են ապրել: Կոլումբիայի համալսարանի Գլոբալ էներգետիկ քաղաքականության կենտրոնի (Columbia University Center on Global Energy Policy) ավագ գիտաշխատող Karen Young-ը շեշտում է, որ Չինաստանի պահանջարկի վերադարձը շուկայի ամենակարևոր փոփոխականներից է: Եթե Պեկինը որոշի կրկին ակտիվորեն վերականգնել գնումների ծավալները այն ժամանակ, երբ Հորմուզի նեղուցի շրջափակումը շարունակվում է, գլոբալ պաշարների սակավությունը կարող է վերստին աննախադեպ գնային պայթյուն հրահրել:
Եվրոպական պարադոքս և գազի գնումներ
Մինչ աշխարհը պայքարում է նավթային ու լոգիստիկ ճգնաժամերի դեմ, Եվրոպան ի հայտ է բերում խորը հակասություններ բնական գազի իր քաղաքականության մեջ: Չնայած ռուսական ածխաջրածիններից հրաժարվելու դեկլարատիվ հայտարարություններին, Եվրամիության երկրները կտրուկ ավելացրել են Ռուսաստանից հեղուկացված բնական գազի (ՀԲԳ) գնումները: Kpler վերլուծական ընկերության տվյալներով՝ տարվա առաջին վեց ամիսներին ռուսական մասնավոր Novatek ընկերության կողմից վերահսկվող Yamal LNG նախագծից ՀԲԳ-ի ներմուծումն աճել է 18%-ով՝ հասնելով ռեկորդային 9,89 միլիոն տոննա ծավալի: Ֆրանսիան, Բելգիան և Իսպանիան շարունակում են մնալ հիմնական գնորդները՝ վճարելով մոտ 6 միլիարդ եվրո:
Այս առևտրային պարադոքսն ավելի է բարդանում ԵՄ ներսում քաղաքական տարաձայնությունների պատճառով: Հունաստանը պաշտոնապես արգելափակել է ԵՄ պատժամիջոցների նոր՝ 21-րդ փաթեթի ընդունումը, որն ուղղված էր երրորդ երկրներ ռուսական գազի տրանսպորտային ծառայությունների սահմանափակմանը: Նման դիրքորոշման հիմնական պատճառն այն է, որ հույն մագնատ George Prokopiou-ին պատկանող Dynagas նավագնացային ընկերությունը սպասարկում է արկտիկական սառցակայուն տանկերների զգալի մասը, որոնք կենսական նշանակություն ունեն այս լոգիստիկ շղթայի համար:
Ենթակառուցվածքների վերակառուցում և այլընտրանքային ուղիներ
Գիտակցելով, որ Հորմուզի նեղուցն այլևս երբեք չի կարող լինել անվտանգության և կայունության երաշխավոր, Մերձավոր Արևելքի արդյունահանողները միլիարդավոր դոլարներ են ներդնում լոգիստիկ նոր ուղիների ստեղծման գործում: Արաբական Միացյալ Էմիրությունները, որոնք դուրս են եկել OPEC-ից՝ ազատվելով քվոտաներից, իրենց արդյունահանման ծավալներն ավելացրել են 80%-ով՝ հասցնելով 3,81 միլիոն բարել/օր ցուցանիշի: Միաժամանակ, էմիրությունների լոգիստիկ DP World խումբը նախագծում է ԱՄԷ-ի արևելյան ափին՝ Օմանի ծոցում, նոր նավահանգիստ և բեռնարկղային տերմինալ կառուցել՝ շրջանցելով ռիսկային նեղուցը:
Զուգահեռաբար, Իրաքը ամերիկյան Chevron էներգետիկ կորպորացիայի հետ խորացված բանակցություններ է վարում՝ Սիրիայի ափ տանող խողովակաշարերի ցանց կառուցելու համար: Բացի այդ, Chevron-ը քննարկում է ռուսական ընկերություններին փոխարինելու տարբերակը իրաքյան խոշորագույն West Qurna 2 հանքավայրում: Ըստ Goldman Sachs բանկի կանխատեսումների՝ ենթակառուցվածքային այս լայնամասշտաբ տեղաշարժերի շնորհիվ մինչև 2028 թվականը Պարսից ծոցի նավթի արտահանման մինչև 75%-ը կարող է ուղղորդվել այլընտրանքային երթուղիներով՝ արմատապես փոխելով էներգետիկ անվտանգության ճարտարապետությունը:
Հայացք ապագային
Առաջիկա շաբաթներին նավթի, վառելիքի և գազի համաշխարհային շուկաների վիճակը կախված կլինի երեք կրիտիկական գործոնների զարգացումից: Առաջին հերթին, որոշիչ կլինի ԱՄՆ-ի կողմից Հորմուզի նեղուցի շրջափակման ուժգնությունը և Իրանի հնարավոր ասիմետրիկ պատասխանները Պարսից ծոցում տեղակայված ենթակառուցվածքներին: Երկրորդ, շուկան լարվածությամբ սպասում է Չինաստանի տնտեսական որոշումներին. նավթի գնումների ցանկացած անսպասելի աճ կարող է արագորեն բարձրացնել գներն արդեն իսկ սպառված համաշխարհային ռեզերվների ֆոնին: Եվ վերջապես, Ռուսաստանի նավթավերամշակող հզորությունների վերականգնման և Ուկրաինայի կողմից իրականացվող խոցումների հաճախականությունը կորոշի, թե արդյոք Եվրոպան և մնացյալ աշխարհը կկարողանան խուսափել դիզելային վառելիքի աղետալի դեֆիցիտից: Եթե այս վեկտորները շարունակեն զարգանալ նեգատիվ սցենարով, գլոբալ տնտեսությունը ստիպված կլինի պատրաստվել գնաճային և ստագֆլյացիոն նոր, ավելի ծանր փուլի: