ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև փխրուն հրադադարի աղմկոտ տապալումը և Հորմուզի նեղուցում ռազմական գործողությունների վերսկսումը աննախադեպ քաոս են սադրել համաշխարհային մատակարարման շղթաներում: Միևնույն ժամանակ, ռուսական նավթավերամշակման ոլորտի վրա ուկրաինական խորքային հարձակումները և դրան հաջորդած պատասխան էմբարգոները հանգեցրել են գլոբալ գնաճային նոր ճնշումների՝ վերաձևելով գազի, նավթի և ծովային լոգիստիկայի ողջ ճարտարապետությունը:
Աշխարհաքաղաքականություն և Հորմուզի նեղուց
Հունիսի կեսերին ստորագրված ժամանակավոր փոխըմբռնման հուշագիրը, որը պետք է ապահովեր առևտրային նավերի անվտանգ անցումը, տապալվեց հինգերորդ կետի շուրջ արմատական հակասությունների պատճառով: Թեև ԱՄՆ նախագահ Donald Trump-ի վարչակազմը ակնկալում էր ազատ և անխափան նավարկություն, Իրանի Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսը (IRGC) այն մեկնաբանեց որպես նեղուցի նկատմամբ բացառիկ ինքնիշխան վերահսկողություն հաստատելու և տարանցման համար պարտադիր վճարներ գանձելու իրավունք: Իրավիճակը կտրուկ սրվեց, երբ Իրանը անօդաչուներով և հրթիռներով թիրախավորեց երեք առևտրային նավեր, որոնց թվում էին QatarEnergy-ին պատկանող Al Rekayyat գազատար լցանավը և Ever Lovely կոնտեյներային նավը:
Ի պատասխան այս ագրեսիվ գործողությունների՝ ԱՄՆ Կենտրոնական հրամանատարությունը ավելի քան 170 թիրախների ուղղությամբ զանգվածային հարվածներ հասցրեց Իրանի ափամերձ գոտում՝ ոչնչացնելով ռադիոլոկացիոն համակարգեր, հակաշավային հրթիռային պահեստներ, տասնյակ ռազմական արագընթաց նավակներ և անգամ կարևորագույն Agh Qala երկաթուղային կամուրջը Գոլեստան նահանգում: Donald Trump-ը Թուրքիայում ընթացող ՆԱՏՕ-ի (NATO) գագաթնաժողովում պաշտոնապես հայտարարեց, որ զինադադարն ավարտված է, և ԱՄՆ Գանձապետարանը անհապաղ չեղարկեց Իրանին նավթ վաճառելու թույլտվություն տվող բացառիկ 60-օրյա արտոնագիրը: Ավելին, Սպիտակ տան ղեկավարը սպառնաց գրավել Kharg Island-ը, որտեղով իրականացվում է իրանական նավթի արտահանման շուրջ 90%-ը, և հարվածել երկրի աղազերծման կայաններին:
Թեհրանն իր հերթին անպատասխան չթողեց այս հարվածները՝ թիրախավորելով Բահրեյնում, Քուվեյթում, Քաթարում և Հորդանանում տեղակայված ամերիկյան ռազմաբազաները, մասնավորապես՝ Muwaffaq Salti Air Base-ը: Այս փոխադարձ ռազմական գործողությունների ֆոնին նեղուցով նավարկությունը կրկին կաթվածահար է եղել. ծովային հետախուզական Kpler ընկերության տվյալներով՝ օրական մինչև պատերազմը գրանցվող ավելի քան 130 նավի փոխարեն այժմ անցնում է ընդամենը 22 նավ, ինչը ստիպում է նավատերերին հրաժարվել Մերձավոր Արևելքից:
Գների դինամիկա և կորպորատիվ գերշահույթներ
Ռազմական էսկալացիան և պատժամիջոցների կոշտ վերականգնումը ակնթարթորեն արտացոլվեցին բորսայական ինդեքսներում և վառելիքի գնանշումներում։ Brent տեսակի նավթի միջազգային էտալոնի գինը մեկ օրում ցուցադրեց մայիսից ի վեր ամենակտրուկ թռիչքը՝ աճելով ավելի քան 8%-ով և հասնելով մինչև 80 դոլարի, նախքան շաբաթվա վերջին կկայունանար մոտ 76 դոլարի սահմաններում: ԱՄՆ-ում բենզինի միջին մանրածախ գինը հասավ տագնապալի 3,85 դոլարի մեկ գալոնի համար, ինչը գրեթե 29%-ով ավելի է նախապատերազմյան ցուցանիշից, մինչդեռ դիզելային վառելիքի ֆյուչերսները գրանցեցին աննախադեպ 11-14% թռիչք:
Այս գլոբալ անկայունությունը վերածվել է ֆինանսական իսկական ոսկե երակի արևմտյան խոշորագույն նավթային կորպորացիաների համար։ Ակնկալվում է, որ էներգետիկ հսկաներ ExxonMobil և Chevron ընկերությունները կգրանցեն համապատասխանաբար 15 միլիարդ դոլար և 9,7 միլիարդ դոլար զուտ շահույթ երկրորդ եռամսյակում՝ ավելի քան երեք անգամ գերազանցելով նախորդ եռամսյակի ֆինանսական ցուցանիշները: Այս ռեկորդային գերշահույթները լուրջ քաղաքական սկանդալի պատճառ են դարձել նախընտրական ԱՄՆ-ում, որտեղ Donald Trump-ը հրահանգել է ԱՄՆ արդարադատության նախարարությանը խիստ հետաքննություն սկսել էներգետիկ շուկայում հնարավոր գնային դավադրությունների և չարաշահումների շուրջ:
Միաժամանակ, էներգետիկ շուկայում արձանագրվում է մանրածախ ներդրողների և սպեկուլյանտների աննախադեպ ներհոսք. Չիկագոյի CME Group բորսան հայտարարեց West Texas Intermediate նավթի ընդամենը 10 բարել ծավալով նոր միկրո պայմանագրերի թողարկման մասին (մոտ 700 դոլար արժողությամբ)՝ շուրջօրյա առևտրի հնարավորությամբ: ԱՄՆ Ապրանքային ֆյուչերսների առևտրային հանձնաժողովը (CFTC) փորձեց արգելափակել այս շուրջօրյա գործիքի մեկնարկը՝ զգուշանալով շուկայական հավելյալ ռիսկերից, սակայն մանրածախ հարթակներում, ինչպիսին է IG Group-ը, նավթային գործարքների ծավալն արդեն իսկ աճել է յոթ անգամ:
Ռուսաստանը և վերամշակման պատմական ճգնաժամը
Մինչ Պարսից ծոցը եռում է, Ուկրաինան համակարգային և անդառնալի հարված է հասցրել Ռուսաստանի էներգետիկ անվտանգությանը: Օգտագործելով Fire Point ընկերության կողմից արտադրված նորագույն անօդաչու թռչող սարքերը, որոնց գործառնական հեռահարությունը հասնում է ռեկորդային 2100 մղոնի, ուկրաինական ուժերը հաջողությամբ թիրախավորել են Ռուսաստանի խոշորագույն 10 նավթավերամշակման գործարանները: Այս արշավի գագաթնակետը դարձավ խորը Սիբիրում գտնվող Omsk հսկայական ռաֆինացման համալիրի խոցումը, ինչը ապացուցեց, որ նույնիսկ Ռուսաստանի արևելյան և հյուսիսային ենթակառուցվածքները, ներառյալ Արկտիկայում գտնվող Yamal LNG տերմինալը, այլևս անվտանգ չեն: Արդյունքում, Ռուսաստանը կորցրել է իր վերամշակող ընդհանուր հզորությունների զգալի մասը՝ մինչև 45% անկախ վերլուծական գնահատականներով, իսկ բենզինի արտադրությունը նվազել է շուրջ 25%-ով:
Ներքին տնտեսական կոլապսը կանխելու և ճակատի վառելիքային մատակարարումները ապահովելու նպատակով Ռուսաստանի փոխվարչապետ Alexander Novak-ը անսպասելիորեն հայտարարեց դիզելային վառելիքի արտահանման ամբողջական արգելք մինչև հուլիսի 31-ը: Սա իսկական շոկ առաջացրեց համաշխարհային շուկաներում, քանի որ Ռուսաստանը ավանդաբար հանդիսանում է դիզելի երկրորդ խոշորագույն արտահանողն աշխարհում: Ներքին ճգնաժամն արդեն անմիջապես ազդել է մոտ 50 միլիոն ռուսաստանցիների կենսակերպի վրա. բազմաթիվ շրջաններում լցակայաններում առաջացել են հսկայական հերթեր, սահմանվել է վառելիքի վաճառքի խիստ նորմավորում՝ առավելագույնը 20-30 լիտր մեկ անձի համար, արգելվել է տարաներով բենզինի վաճառքը:
Իրավիճակն այնքան է սրվել, որ հարավային շրջաններում բենզալցակայաններում կարգուկանոն պահպանելու և ծեծկռտուքները կանխելու համար ներգրավվել են հատուկ կազակական պարեկներ, իսկ որոշ վարորդներ սիբիրյան քաղաքներում գնում են ոստիկանական համազգեստներ՝ հերթերը շրջանցելու հույսով: Գյուղատնտեսական ոլորտը նույնպես կաթվածահար է. ֆերմերները զգուշացնում են, որ ի վիճակի չեն հավաքել բերքը վառելիքի բացակայության պատճառով, ինչի հետևանքով կարտոֆիլի գինը մեկ ամսում աճել է 4,5%-ով: Այս աղետալի պայմաններում Ռուսաստանը, լինելով նավթային գերտերություն, այժմ ստիպված է ռեկորդային ծավալներով վառելիք ներկրել Բելառուսից, Ղազախստանից և նույնիսկ հեռավոր Հնդկաստանից:
Լոգիստիկ տեղաշարժեր և ստվերային նավատորմ
Էներգետիկ այս կրկնակի շոկը՝ Մերձավոր Արևելքում և Ռուսաստանում, ստիպել է գլոբալ լոգիստիկ ընկերություններին արագորեն վերանայել մատակարարման ուղիները և փնտրել ցամաքային ծայրահեղ թանկ այլընտրանքներ: Շվեյցարական Kuehne+Nagel լոգիստիկ հսկայի գլխավոր տնօրեն Stefan Paul-ը խստորեն նախազգուշացնում է, որ Օմանից և ԱՄԷ-ից բեռնատարներով փոխադրման ծախսերն արդեն իսկ աճել են անհավանական 25%-ով՝ հասնելով ամսական մինչև 8000 դոլարի մեկ բեռնատար մեքենայի համար: Սակայն ցամաքային բեռնափոխադրումները բացարձակապես ի վիճակի չեն փոխարինել հսկայական կոնտեյներային նավերին. ըստ վերլուծությունների, մոտ 350 000 կոնտեյներ ներկայումս արգելափակվել կամ մոլորվել են ասիական և աֆրիկյան նավահանգիստներում՝ խաթարելով համաշխարհային առևտրի բնականոն ռիթմը:
Միևնույն ժամանակ, պատժամիջոցների ռեժիմի ստվերում խուսանավող մասնագիտացված նավագնացության օպերատորները հսկայական կարողություններ են կուտակում: Հույն նավատերերը, ձևականորեն պահպանելով G7-ի սահմանափակումները և օգտվելով իրավական բացերից, ռուսական նավթի ռիսկային փոխադրումներով վերջին շրջանում աշխատել են ավելի քան 3,8 միլիարդ դոլար: Միայն հույն միլիարդատեր George Prokopiou-ի հիմնադրած Dynacom Tankers-ի եկամուտը այս ստվերային առևտրից կազմել է ռեկորդային 915 միլիոն դոլար, մինչդեռ Onassis Group-ի Olympic Shipping-ը աշխատել է առնվազն 404 միլիոն դոլար, իսկ Stealth Maritime-ը՝ ավելի քան 200 միլիոն դոլար:
Աֆրիկայում նույնպես աշխարհաքաղաքական տեղաշարժերը ստեղծել են նոր անսպասելի առաջատարներ. նիգերիացի մեծահարուստ Aliko Dangote-ին պատկանող Dangote Petroleum Refinery հսկայական և նորագույն գործարանը հասել է իր լրիվ նախագծային հզորությանը: Այժմ այն շահավետ կերպով արտահանում է վառելիք դեպի Եվրոպա և Ենթասահարյան Աֆրիկա՝ դառնալով ավիավառելիքի աշխարհի խոշորագույն արտահանողը և ամբողջովին շրջանցելով Հորմուզի նեղուցի ու Պարսից ծոցի աշխարհաքաղաքական վտանգները:
Գազի շուկաներ և սպառվող ռեզերվներ
Հեղուկացված բնական գազի (ՀԲԳ/LNG) գլոբալ շուկայում իրավիճակը ոչ պակաս պայթյունավտանգ է և ենթարկվում է ծանրագույն փորձության։ Ասիայում ռեկորդային շոգերն ու Էլ Նինյո կլիմայական անոմալիան հանգեցրել են էներգետիկ պաշարների համար կատաղի միջմայրցամաքային գնային պատերազմի։ Եվրոպայի համար նախատեսված կենսական բեռները անընդհատ վերաուղղորդվում են Ասիա։ Դրա վառ օրինակն էր TotalEnergies կորպորացիայի կողմից վարձակալված ամերիկյան Hlaitan գազատար լցանավը, որը Ատլանտյան օվկիանոսի կեսից փոխեց իր նավարկության ուղղությունը՝ Ֆրանսիայի փոխարեն մեկնելով ասիական նավահանգիստ, քանի որ այնտեղ գնորդներն առաջարկում էին անհամեմատ ավելի բարձր պրեմիումներ: Համաձայն միջազգային շուկայական գնային գնահատականների ցուցանիշների՝ գազի սփոթ գները Եվրոպայում նախապատերազմյան մակարդակից արդեն բարձր են 55%-ով, իսկ Ասիայում գրանցվել է տագնապալի 73% աճ:
Այս գլոբալ դեֆիցիտի հիմնական գեներատորներից մեկը Քաթարի արտահանման հզորությունների 17% ֆիզիկական կորուստն է պատերազմի առաջին օրերի հրթիռային ավերածությունների հետևանքով, ինչը տարեկան կտրվածքով ստեղծում է 40 միլիոն տոննա անփոխարինելի պակասորդ՝ կազմելով համաշխարհային առաջարկի գրեթե մեկ տասներորդը: Իրավիճակը ծայրահեղ բարդանում է նրանով, որ Եվրոպայի ստորգետնյա գազապահեստարանները ներկայումս լցված են ընդամենը 47%-ով, ինչը վերջին 15 տարվա ընթացքում ամառային սեզոնի բացարձակ պատմական նվազագույն ցուցանիշն է: Չինաստանի անկանխատեսելի գնումները և Հնդկաստանի ու Բանգլադեշի վերադարձը սփոթ շուկա էլ ավելի են սրում իրավիճակը, մինչդեռ Շվեյցարիայում ջրային ռեսուրսների սակավությունը սահմանափակել է հիդրոէներգիայի արտադրությունը:
Արտակարգ պաշարների վրա համաշխարհային աննախադեպ կախվածությունը մերկացրել է ազգային անվտանգության խնդիրները նաև Արևմուտքում. ԱՄՆ ռազմավարական նավթային պաշարները (SPR) դատարկվել են՝ հասնելով 1983 թվականից ի վեր իրենց ամենացածր գործառնական մակարդակին: Ավելին, Օկլահոմա նահանգի առանցքային նավթային հանգույց հանդիսացող Cushing տերմինալը մոտեցել է իր տեխնիկական և գործառնական մինիմումին՝ ծայրահեղ բարդացնելով և անհնարին դարձնելով նավթի հետագա մեծածավալ արտահոսքերը դեպի արտաքին և ներքին շուկա:
Մակրոտնտեսական ռիսկեր և ՕՊԵԿ+ մանևրներ
Այս բոլոր աշխարհաքաղաքական, լոգիստիկ և էներգետիկ ցնցումների կուտակային ազդեցությունը անտանելի ծանր և երկարաժամկետ բեռ է դառնում համաշխարհային տնտեսության համար։ Արժույթի միջազգային հիմնադրամը (ԱՄՀ) կտրուկ վերանայել է իր նախկին կանխատեսումները՝ պաշտոնապես զգուշացնելով շուկայի մասնակիցներին, որ գլոբալ գնաճը անխուսափելիորեն կաճի մինչև 4,7% 2026 թվականին, իսկ համաշխարհային տնտեսական աճը կարձանագրի զգալի դանդաղում՝ հասնելով ընդամենը 3%-ի: Խնդիրն ավելի է սրվում այն փաստով, որ ապաինֆլյացիոն միտումը վերջնականապես կանգ է առել. ԱՄՆ Դաշնային պահուստային համակարգի (Fed) վերջին արձանագրությունները ցույց են տալիս, որ մի շարք պաշտոնյաներ նույնիսկ կողմ են արտահայտվել տոկոսադրույքների բարձրացմանը՝ էներգակիրների գների և առևտրային մաքսատուրքերի հետևանքով առաջացած ճնշումները զսպելու համար:
Արևմտյան ռազմաարդյունաբերական համալիրները ևս փնտրում են ֆինանսավորման նոր մեխանիզմներ. ՆԱՏՕ-ի շրջանակներում ստեղծվում է Defense, Security and Resilience Bank (DSRB) հատուկ կառույցը՝ ռազմական արտադրության աճող ծախսերը ծածկելու նպատակով: Չնայած այս մակրոտնտեսական անկայունությանը, Նավթ արդյունահանող երկրների կազմակերպությունը (ՕՊԵԿ+) և նրա արտաքին դաշնակիցները փորձում են վերականգնել հավասարակշռությունը շուկայում՝ պաշտոնապես հայտարարելով օգոստոսին արդյունահանումը օրական ևս 188 000 բարելով ավելացնելու պլանային որոշման մասին:
Սակայն ապրիլին Արաբական Միացյալ Էմիրությունների անակնկալ և միակողմանի դուրս գալը կազմակերպությունից խիստ թուլացրել է նավթային կարտելի պատմական ազդեցությունը: ԱՄԷ-ն, ազատվելով քվոտաներից, ագրեսիվորեն ավելացրել է իր արտահանումը՝ հասցնելով այն օրական ռեկորդային 3,7 միլիոն բարելի, ինչը բացահայտորեն խաթարում է ՕՊԵԿ+-ի ներքին միասնությունն ու գների կառավարման երկարաժամկետ ռազմավարությունը:
Հայացք ապագային
Առաջիկա շաբաթներին և ամիսներին համաշխարհային էներգետիկ, լոգիստիկ և ֆինանսական ճարտարապետությունը կշարունակի մնալ ծայրահեղ անկայուն և պայթյունավտանգ վիճակում։ Շուկայի բոլոր հիմնական խաղացողների ուշադրությունը այժմ բևեռված կլինի Պակիստանի մայրաքաղաք Islamabad-ում նախատեսված ամերիկա-իրանական բարդ բանակցություններին, ինչպես նաև ԱՄՆ փոխնախագահ JD Vance-ի դիվանագիտական ջանքերին, որոնք պետք է հուսահատ փորձեն վերականգնել Հորմուզի նեղուցով ազատ և անվտանգ նավարկությունը: Եթե դիվանագիտությունը վերջնականապես ձախողվի, և Սպիտակ տունը որոշի վերականգնել Իրանի նավահանգիստների լիարժեք ռազմածովային շրջափակումը, ապա նավթի և բնական գազի գների նոր, շատ ավելի կործանարար և անվերահսկելի թռիչքն անխուսափելի կլինի։
Միևնույն ժամանակ, ռուսական դիզելային արտահանման արգելքի, վերամշակող հզորությունների ֆիզիկական ոչնչացման և արևմտյան երկրների կրիտիկականորեն դատարկված ռազմավարական նավթային պաշարների պայմաններում, համաշխարհային տնտեսությունը փաստացի զրկվել է իր հիմնական մակրոտնտեսական անվտանգության բարձիկներից: Էժան, կայուն և անխափան էներգիայի դարաշրջանն անդառնալիորեն ավարտվել է. համաշխարհային թրեյդերներին, խոշոր սպառողներին և կառավարություններին սպասվում է մի նոր, դաժան իրականություն, որտեղ պերմանենտ պատերազմն ու կենսական լոգիստիկ ենթակառուցվածքների խոցելիությունը թելադրում են տնտեսական գոյատևման ամենօրյա կոշտ կանոնները: