ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև ռազմական դիմակայության էսկալացիան Հորմուզի նեղուցում համաշխարհային էներգետիկ շուկաները նետել է աննախադեպ քաոսի մեջ՝ հում նավթի և վառելիքի գները հասցնելով վերջին ամիսների ռեկորդային ցուցանիշներին։ Վառելիքի սուր դեֆիցիտի, տրանսպորտային ծախսերի աճի և առաջնային ապրանքների մատակարարման շղթաների խզման ֆոնին առաջատար տերությունները ստիպված են վերանայել իրենց աշխարհաքաղաքական և տնտեսական ռազմավարությունները։ Մերձավոր Արևելքում ռազմական գործողությունների ընդլայնումը և առևտրային երթուղիների շրջափակումը ստեղծում են երկարատև տատանողականության նոր իրողություն համաշխարհային տնտեսության համար։
Աշխարհաքաղաքականություն և Հորմուզի նեղուց
Ռազմական բախումները Հորմուզի նեղուցի շրջանում, որտեղով ավանդաբար անցնում է համաշխարհային նավթի արտահանման մոտ մեկ հինգերորդ մասը, հասել են վտանգավոր գագաթնակետին։ Թեև Մերձավոր Արևելքից հում նավթի ընդհանուր արտահանումը ժամանակավորապես աճել է՝ հասնելով 24,6 միլիոն բարել օրական ցուցանիշի (գերազանցելով նախապատերազմյան 23,3 միլիոն բարել մակարդակը), բուն նեղուցով անցնող տրանզիտը կրճատվել է ավելի քան մեկ երրորդով։ Արտահանման ծավալների ժամանակավոր աճը պայմանավորված էր ԱՄՆ-ի ռազմածովային ուժերի կողմից Օմանի ափերի երկայնքով ստեղծված պաշտպանական միջանցքով, Saudi Aramco ընկերության Yanbu այլընտրանքային խողովակաշարով և տանկերների անձնակազմերի համար սահմանված ռեկորդային հավելավճարներով։
Նավագնացության անվտանգության ճգնաժամը ծանր ֆինանսական բեռ է դարձել փոխադրողների համար։ Պարսից ծոցից դեպի Ասիա սուպերտանկերների ֆրախտի արժեքը հասել է ռեկորդային 37,37 դոլար մեկ բարելի համար, ხოლო ռազմական ռիսկերի ապահովագրությունը կազմում է նավի կորպուսի արժեքի 10%-ը։ Իրավիճակն ավելի է թեժացրել Եմենի հութիների ակտիվացումը, որոնք հրթիռային հարված են հասցրել Սաուդյան Արաբիայի ենթակառուցվածքներին, այդ թվում՝ Ալ-Դամամի օդանավակայանին (որի հետևանքով զոհվել է 13 մարդ) և Saudi Aramco-ին պատկանող Shaybah հսկայական հանքավայրին։ Ստեղծված սպառնալիքների պատճառով ԱՄՆ Պետդեպարտամենտը կարգադրել է էվակուացնել Էր Ռիյադում գտնվող դիվանագիտական անձնակազմի մի մասը։
Միևնույն ժամանակ, ԱՄՆ Կենտրոնական հրամանատարության ղեկավար, ադմիրալ Brad Cooper-ի գլխավորած ռազմածովային շրջափակումը լիովին դատարկել է ասիական ջրերում գտնվող իրանական լողացող տանկերների պաշարները, որոնք նախկինում կազմում էին 135–150 միլիոն բարել։ Ֆինանսական ու ռազմական ճնշումը Իրանին զրկել է ավելի քան 25 միլիարդ դոլարի նավթային եկամուտներից։ Ի պատասխան սրան՝ Իրանի Ազգային անվտանգության գերագույն խորհրդի քարտուղար Mohsen Rezaei-ն հայտարարել է, որ Թեհրանը պատրաստ է թիրախավորել Ծոցի երկրների նավթավերամշակման գործարանները, տվյալների կենտրոնները և ստորջրյա կաբելները, եթե ամերիկա-իսրայելական հարվածները շարունակվեն։
Գների դինամիկա և վառելիքային ճգնաժամ
Բորսայական հարթակներում էներգակիրների գները արձանագրել են կտրուկ թռիչք։ Brent տեսակի նավթի համաշխարհային էտալոնային գինը շաբաթվա ընթացքում աճել է 3,5%-ով (հասնելով 116,72 դոլար ցուցանիշի մեկ բարելի համար), իսկ ամերիկյան WTI տեսակի նավթի ֆյուչերսները հատել են 103,27 դոլար սահմանագիծը։ Գնային այս ռալին արտացոլում է շուկայի մասնակիցների խորը մտահոգությունն առ այն, որ առաջարկի ընդհատումները կարող են կրել տևական բնույթ։
Հում նավթի թանկացումն ու նավթավերամշակման հզորությունների սահմանափակումները հանգեցրել են դիստիլատների՝ դիզելային վառելիքի, ավիակերոսինի և մազութի ծանր դեֆիցիտի զարգացած երկրներում։ Միացյալ Նահանգներում բենզինի միջին մանրածախ գինը ավտոգազալցակայաններում բարձրացել է մինչև 4,29 դոլար մեկ գալոնի համար, իսկ դիզելային վառելիքի գինը հասել է ռեկորդային 6,31 դոլար մակարդակի՝ արձանագրելով 68–75% աճ ռազմական գործողությունների սկզբից ի վեր։ ԱՄՆ հյուսիս-արևելքում տան ջեռուցման համար օգտագործվող վառելիքի գինը հասել է 6,14–6,50 դոլարի՝ ստիպելով ցածր եկամուտ ունեցող տնային տնտեսություններին անցնել փայտով ջեռուցման։
Ավտոմոբիլային բեռնափոխադրումների կտրուկ թանկացման ֆոնին լոգիստիկ ընկերությունները մասսայաբար տեղափոխում են բեռները երկաթուղային տրանսպորտ։ Սա թույլ է տվել երկաթուղային հսկաներին, ինչպիսիք են Union Pacific, Norfolk Southern և CSX ընկերությունները, արձանագրել եկամուտների ակնառու աճ։ Քաղաքացիական ավիացիայի ոլորտում ավիակերոսինի գինը մոտեցել է 152 դոլար մակարդակին մեկ բարելի համար։ Ryanair-ի գլխավոր տնօրեն Michael O’Leary-ն հայտարարել է, որ եվրոպական ավիաընկերությունները ստիպված են վառելիքային հավելյալ ծախսերը փոխանցել ուղևորներին, ինչը առաջիկա տարում կհանգեցնի ավիատոմսերի գների 10–20% աճի։
Վաշինգտոնի դիվանագիտական քայլերը և ռուսական գործոնը
Նոյեմբերի 3-ին սպասվող ԱՄՆ Կոնգրեսի միջանկյալ ընտրություններից առաջ վառելիքի գների աճը լուրջ քաղաքական սպառնալիք է դարձել Սպիտակ տան համար։ Վարկանիշի անկման ֆոնին ԱՄՆ նախագահ Donald Trump-ը դիմել է արտակարգ դիվանագիտական քայլերի՝ կնքելով անսպասելի համաձայնագիր Մոսկվայի հետ։ Համաձայնագրի շրջանակներում ռուսական դիզելային վառելիքով բեռնված առաջին տանկերն արդեն ուղևորվել է դեպի Նյու Յորք՝ նոյեմբերի 7-ի մատակարարման ժամկետով։ Բացի այդ, ԱՄՆ նախագահ Donald Trump-ը ստորագրել է հրամանագիր սենատոր Լինդսի Գրեմի օրենքով նախատեսված պատժամիջոցների կիրառումը ժամանակավորապես կասեցնելու մասին։
Վառելիքի ներկրումն ապահովելու նպատակով Վաշինգտոնը հանդես է եկել Ռուսաստանի և Ուկրաինայի միջև «էներգետիկ զինադադար» հաստատելու կոչով՝ Ուկրաինայի նախագահ Volodymyr Zelenskyy-ից պահանջելով դադարեցնել անօդաչու թռչող սարքերի հարվածները ռուսական նավթավերամշակման գործարաններին։ Սա խորը լարվածություն է առաջացրել ԱՄՆ-ի և Ուկրաինայի հարաբերություններում։ Իրավիճակն ավելի է սրվել, երբ SpaceX-ի գլխավոր տնօրեն Elon Musk-ի կողմից ղեկավարվող Starshield արբանյակային ցանցում սահմանափակվել են ուկրաինական տերմինալների արագությունները։ Թեև ԱՄՆ պաշտպանության նախարար Pete Hegseth-ը հերքել է Պենտագոնի ուղղակի պատվերը, տեղեկությունները վկայում են, որ սահմանափակումները կիրառվել են ռուսական նավթավերամշակման գործարանների վրա հարձակումներից հետո։
Զուգահեռաբար, ամերիկացի բարձրաստիճան բանագնացները, այդ թվում՝ ԱՄՆ հատուկ բանագնաց Jared Kushner-ը և ԱՄՆ հատուկ բանագնաց Steve Witkoff-ը, Սանկտ Պետերբուրգում փակ բանակցություններ են վարել ՌԴ նախագահ Vladimir Putin-ի և Ռուսական ուղղակի ներդրումների հիմնադրամի ղեկավար Kirill Dmitriev-ի հետ։ Քննարկումների առանցքում եղել են ամերիկյան կոնսորցիումի կողմից Լուկոյլ ընկերության միջազգային ակտիվների գնման, ինչպես նաև դեպի Եվրոպա ռուսական խողովակաշարային գազի մատակարարումների հնարավոր վերականգնման հարցերը։ Ուկրաինայի նախագահ Volodymyr Zelenskyy-ն խիստ քննադատության է ենթարկել այս շփումները՝ Վաշինգտոնին մեղադրելով Կիևի մեջքի ետևում գործարքներ կնքելու փորձերի մեջ։
Գազի շուկայի տարամիտումը և Եվրոպայի մարտահրավերները
Բնական գազի համաշխարհային շուկայում ձևավորվել է ակնառու աշխարհագրական տարամիտում Հյուսիսային Ամերիկայի և Եվրոպայի միջև։ Միացյալ Նահանգներում Henry Hub ինդեքսով բնական գազի ֆյուչերսները վաճառվում են ցածր՝ 2,64–2,79 դոլար մակարդակում մեկ միլիոն BTU-ի համար, ինչը 19–28%-ով ցածր է նախորդ տարվա ցուցանիշներից։ Նավթի բարձր գները խթանել են ակտիվ հորատումը Permian ավազանում, ինչի արդյունքում արդյունահանվում է հսկայական ծավալի ուղեկցող գազ։ ԱՄՆ-ում գազի օրական արդյունահանումը 2026 թվականին հասել է ռեկորդային 122,5 միլիարդ խորանարդ ֆուտ ցուցանիշի՝ հյուսիսամերիկյան տնտեսությունը պաշտպանելով արտաքին շոկերից։
Հակառակ պատկերն է Եվրոպայում և Մեծ Բրիտանիայում, որտեղ հեղուկացված բնական գազի (ՀԲԳ) ներկրումը կտրուկ թանկացել է։ Մեծ Բրիտանիայում տարեկան ինֆլյացիան սեպտեմբերին աճել է մինչև 3,5%՝ հիմնականում վառելիքի գների 30% աճի պատճառով։ Էներգետիկ անվտանգությունն ապահովելու նպատակով Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Andy Burnham-ը հաստատել է Հյուսիսային ծովում Adura կոնսորցիումի (Shell և Equinor ընկերությունների համատեղ ձեռնարկություն) կողմից Jackdaw գազային հանքավայրի մշակումը, որը պետք է ապահովի երկրի ներքին գազի պահանջարկի 6%-ը։
Եվրոպական մայրցամաքում էներգետիկ ճգնաժամն ուղեկցվում է ֆինանսական լարվածությամբ։ Ֆրանսիայում կյանքի թանկացման դեմ զանգվածային բողոքի ակցիաների և քաղաքական ճգնաժամի ֆոնին պետական 10-ամյա պարտատոմսերի եկամտաբերությունը բարձրացել է մինչև 5,08% (գերազանցելով 5% հոգեբանական շեմը), իսկ Ֆրանսիայի նախագահ Emmanuel Macron-ի կառավարությունը բախվում է բյուջետային ծանր դեֆիցիտի։ Ֆրանսիական պարտատոմսերի եկամտաբերությունը 2013 թվականից ի վեր առաջին անգամ գերազանցել է ԱՄՆ համանման պարտատոմսերի եկամտաբերությանը, ինչը լուրջ ռիսկեր է ստեղծում եվրոգոտու ֆիսկալ կայունության համար։
Գլոբալ վերախմբավորումը և արդյունաբերության ռազմավարությունը
Մերձավորարևելյան երկարատև ճգնաժամը արագացրել է նավթային համաշխարհային հոսքերի վերաբաշխումը դեպի Ատլանտյան ավազան։ ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Բրազիլիայում, Գայանայում և Արգենտինայի Vaca Muerta թերթաքարային հանքավայրում արդյունահանման աճը ձևավորում է հզոր այլընտրանք ՕՊԵԿ-ին։ Rystad Energy վերլուծական ընկերության կանխատեսմամբ՝ Ատլանտյան ավազանի արդյունահանումը առաջիկա երկու տարում կաճի 10%-ով, իսկ Wood Mackenzie-ի գնահատմամբ՝ ամերիկյան թերթաքարային նավթի արդյունահանումը 2027 թվականին կհասնի 11,8 միլիոն բարել օրական ցուցանիշի։ Մատակարարումների աշխարհագրական անվտանգությունը դառնում է նույնքան առաջնային, որքան երկրաբանական պաշարները։
Արդյունաբերական հսկաները վերափոխում են իրենց երկարաժամկետ պլանները։ Saudi Aramco-ի գլխավոր տնօրեն Amin Nasser-ը հայտարարել է, որ սաուդյան պետական ընկերությունը մտադիր է մինչև 2030 թվականը 80%-ով ավելացնել գազի արդյունահանման հզորությունները՝ ներքին էներգետիկ կարիքները հոգալու և արտահանման համար լրացուցիչ նավթ ազատելու նպատակով։ Առևտրային գործառնություններում թրեյդերները ավելի ու ավելի են հենվում միջազգային շուկայական գնային գնահատականներ վրա՝ նավթամթերքների իրական արժեքը որոշելու համար։
Հայացք ապագային
Առաջիկա շաբաթներին համաշխարհային էներգետիկ շուկաների դինամիկան առաջին հերթին կպայմանավորվի նոյեմբերի 3-ին կայանալիք ԱՄՆ Կոնգրեսի ընտրությունների արդյունքներով։ Քվեարկությունը ցույց կտա, թե որքանով են ամերիկացի ընտրողները պատրաստ հանդուրժել էներգետիկ ինֆլյացիան, և արդյոք Սպիտակ տունը կպահպանի քաղաքական գործիքակազմը Մոսկվայի հետ սեպարատ համաձայնագրերն ու պատժամիջոցների մեղմացումը շարունակելու համար։
Երկրորդ վճռորոշ գործոնը կլինի ռազմական էսկալացիայի հավանական նոր ալիքը Մերձավոր Արևելքում ընտրություններից անմիջապես հետո։ Եթե Իրանի դեմ նոր հարվածներ հասցվեն, և Թեհրանը իրականացնի Ծոցի երկրների ենթակառուցվածքները թիրախավորելու իր սպառնալիքները, Brent տեսակի նավթի գնանշումները կարող են հատել 120–125 դոլարի սահմանագիծը։ Այս պայմաններում Անգլիայի բանկ-ի և Եվրոպական կենտրոնական բանկ-ի որոշումները տոկոսադրույքների վերաբերյալ, ինչպես նաև եվրոպական պահեստարանների լցվածությունը ձմռան շեմին կդառնան համաշխարհային տնտեսության դիմակայունության գլխավոր փորձաքարը։