Մերձավոր Արևելքում յոթերորդ ամիսը շարունակվող ռազմական հակամարտությունը և համաշխարհային վերամշակման ենթակառուցվածքներին հասցված համակարգային հարվածները հանգեցրել են աննախադեպ էներգետիկ ցնցման՝ ֆիզիկական շուկաները պոկելով ֆյուչերսային գնանշումներից։ Վառելիքի մատակարարումների կտրուկ կրճատման, տանnormal նավերի ֆրախտի ռեկորդային աճի և ծովային հանգուցային ուղիների շրջափակման պայմաններում համաշխարհային առաջնորդները դիմում են արտակարգ պաշարների բացթողմանը և վիճահարույց դիվանագիտական գործարքներին։ Այս խառնաշփոթը խորացնում է գլոբալ ինֆլյացիան, պետական պարտատոմսերի եկամտաբերությունը հասցնում բազմամյա առավելագույնի և ստիպում հիմնովին վերանայել առևտրային երթուղիները։
Աշխարհաքաղաքականությունը և Հորմուզի նեղուցի ճգնաժամը
Իրանի Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի (ԻՀՊԿ) ծովային ուժերը կտրուկ ակտիվացրել են հարձակումները առևտրային նավագնացության վրա՝ Պարսից ծոցը վերածելով բարձր ռիսկային մարտական գոտու։ Անցած շաբաթվա ընթացքում Հորմուզի նեղուցում և հարակից ջրերում անօդաչու թռչող սարքերի և թևավոր հրթիռների հարվածների են ենթարկվել առնվազն 9-ից 11 նավթատար տանnormal նավեր, այդ թվում՝ Կատարի ջրային տարածքներում և Արաբական Միացյալ Էմիրությունների Ֆուջեյրա նավահանգստում։ Ըստ UKMTO (Մեծ Բրիտանիայի ծովային առևտրային գործողությունների կենտրոն) գործակալության և Kpler վերլուծական ընկերության տվյալների՝ հում նավթի փոխադրման ծավալները նեղուցով, որոնք սեպտեմբերի վերջին ԱՄՆ ՌԾՈՒ աջակցությամբ հասել էին օրական 15–16 միլիոն բարելի, վերստին գլորվել են մինչև օրական 11 միլիոն բարել, իսկ առանձին օրերի նվազել են ընդհուպ մինչև օրական 4 միլիոն բարել։
Պատրաստի նավթամթերքի մատակարարումները հայտնվել են ամբողջական շրջափակման մեջ. երկուշաբթի օրը նեղուցով չի անցել ոչ մի բարել դիզելային վառելիք կամ բենզին՝ նախապատերազմյան օրական 3,6 միլիոն բարել ցուցանիշի համեմատ։ Ծովային փոխադրումների լոգիստիկան ենթարկվել է ցնցման. VLCC դասի գերտանnormal նավերի ֆրախտի արժեքը հասել է ռեկորդային օրական 1,2 միլիոն դոլարի՝ մեկ տարի առաջվա օրական 79 000 դոլարի դիմաց, իսկ Օմանի նավթի տեղափոխումը Չինաստան թանկացել է 1,50 դոլարից մինչև 36 դոլար՝ մեկ բարելի դիմաց։ Նավատերերը ստիպված են նավապետերին վճարել «վտանգի հավելավճար»՝ ամսական 100 000 դոլար, ինչպես նաև 50 000 դոլարի լրացուցիչ պարգևավճար՝ նեղուցով յուրաքանչյուր անցման համար։ Իրավիճակը Կարմիր ծովում նույնպես սրվել է, քանի որ Սաուդյան Արաբիայի կողմից աջակցվող Եմենի կառավարական ուժերը գեներալ-լեյտենանտ Tareq Saleh-ի հրամանատարությամբ լայնամասշտաբ հարձակում են սկսել Թաիզում, ինչին հուսիթները պատասխանել են Էր Ռիյադի Աբդուլ-Ազիզ թագավորի անվան օդանավակայանի և Ռաբիղում գտնվող Saudi Aramco-ի օբյեկտների հրթիռակոծմամբ։ Սա ստիպել է Թուրքիային և Պակիստանին ռազմական աջակցություն ուղարկել Սաուդյան Արաբիային փոխադարձ պաշտպանության համաձայնագրի շրջանակներում։
Գների դինամիկան և ֆիզիկական շուկայի խզումը
Մերձավոր Արևելքում և Արևելյան Եվրոպայում նավթավերամշակման հզորությունների ավերումը հանգեցրել է պատմական խզման՝ թղթային ֆյուչերսների և ֆիզիկական մատակարարումների միջև։ Brent տեսակի էտալոնային ֆյուչերսները տատանվել են 100,20–105,74 դոլար՝ մեկ բարելի դիմաց միջակայքում, իսկ ամերիկյան WTI-ն հասել է 92,87 դոլարի։ Սակայն, ինչպես նշում են Energy Aspects-ի շուկայական հետախուզության տնօրեն Amrita Sen-ը և Argus Media Group-ի վերլուծաբանները, ֆյուչերսային պայմանագրերը այլևս չեն արտացոլում ֆիզիկական առաջարկի սղությունը։ Սպոտային շուկայում Ասիա առաքվող հյուսիսծովյան նավթի ֆիզիկական խմբաքանակները վաճառվում են 145 դոլարով՝ մեկ բարելի դիմաց, իսկ վերամշակված դիզելային վառելիքի փաստացի արժեքը գերազանցել է 200 դոլարը՝ մեկ բարելի դիմաց՝ ավելի քան երկու անգամ գերազանցելով հում նավթի գինը (ըստ միջազգային շուկայական գնային գնահատականների)։
Վերամշակման ոլորտի համաշխարհային ճգնաժամը ձևավորել է դիստիլատների ֆիզիկական դեֆիցիտ՝ օրական 1,6 միլիոն բարելի չափով։ ԱՄՆ-ում դիզելի մանրածախ գները հասել են ռեկորդային 6,53 դոլարի՝ մեկ գալոնի դիմաց (իսկ Կալիֆորնիայում՝ 8,44 դոլարի), ինչը ստիպում է բեռնատարների վարորդներին ծախսել ավելի քան 1000 դոլար մեկ լիցքավորման համար և հարվածում է գյուղատնտեսությանը բերքահավաքի պիկին։ Vitol ընկերության գործադիր տնօրեն Russell Hardy-ն զգուշացրել է, որ տանnormal նավերի սուր պակասը կարող է հում նավթի գները հասցնել 200 դոլարի՝ մեկ բարելի դիմաց, եթե լոգիստիկ խցանումները չվերանան։ Միևնույն ժամանակ, ասիական հեղուկացված բնական գազի (ՀԹԳ) սպոտային գները պահպանվել են 25 դոլար՝ մեկ միլիոն BTU-ի դիմաց մակարդակում, ինչը 140%-ով բարձր է նախապատերազմյան ցուցանիշից։
Սպիտակ տան քայլերը և ռուսական դիզելի գործարքը
Նոյեմբերին սպասվող միջանկյալ ընտրություններից առաջ ընտրողների դժգոհության աճը ստիպել է Վաշինգտոնին դիմել արտակարգ միջոցների։ ԱՄՆ նախագահ Donald Trump-ը ստորագրել է հրամանագիր, որով ժամանակավորապես թույլատրվել է ոչ գյուղատնտեսական առևտրային տրանսպորտային միջոցներին օգտագործել հարկերից ազատված կարմիր ներկված դիզելային վառելիքը՝ մինչև տարեվերջ չեղարկելով ճանապարհային ֆեդերալ հարկը՝ 24,4 ցենտ՝ մեկ գալոնի դիմաց չափով, ինչին միացել են նաև նահանգները, այդ թվում՝ Հյուսիսային Դակոտայի նահանգապետ Kelly Armstrong-ը։ Միաժամանակ G7 երկրների առաջնորդները՝ Ֆրանսիայի նախագահ Emmanuel Macron-ի գլխավորությամբ, համաձայնեցրել են արտակարգ պաշարներից 100 միլիոն բարել նավթի և դիզելի (50 միլիոն բարել դիզել և 50 միլիոն բարել հում նավթ) կոորդինացված բացթողում չորս ամսվա ընթացքում՝ Միջազգային էներգետիկ գործակալության (ՄԷԳ / IEA) միջոցով, որը ղեկավարում է գործադիր տնօրեն Fatih Birol-ը։
Սակայն ամենասենսացիոն քայլը դարձավ այն, որ ԱՄՆ նախագահ Donald Trump-ը հայտարարեց ՌԴ նախագահ Vladimir Putin-ի հետ ձեռք բերված դիվանագիտական համաձայնության մասին՝ համաշխարհային շուկա ռուսական դիզելի վերադարձի վերաբերյալ։ ԱՄՆ ֆինանսների նախարարության Օտարերկրյա ակտիվների վերահսկողության գրասենյակի (OFAC) կողմից տրամադրված վեցամսյա ժամանակավոր արտոնագրի համաձայն՝ Մոսկվան պարտավորվել է անհապաղ մատակարարել 300 000 տոննա դիզել, 500 000 տոննա՝ նոյեմբերին, և ևս 1 միլիոն տոննա՝ հաջորդ փուլում։ Այս որոշումը խիստ քննադատության է ենթարկվել Ուկրաինայի նախագահ Volodymyr Zelensky-ի, ինչպես նաև ԱՄՆ Սենատի զինված ուժերի հանձնաժողովի նախագահ Roger Wicker-ի և ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատի անդամ Michael McCaul-ի կողմից։ Այս քաղաքական ֆոնին ԱՄՆ հատուկ պատվիրակ Steve Witkoff-ը և Jared Kushner-ը Մայամիում բանակցություններ են վարել ուկրաինացի ներկայացուցիչների հետ՝ միաժամանակ առաջ մղելով Lukoil ընկերության միջազգային ակտիվների 20 միլիարդ դոլար գնահատվող վաճառքի գործարքը ամերիկացի ներդրող Todd Boehly-ի, ԱՄԷ շեյխ Tahnoon bin Zayed Al Nahyan-ի և Կատարի ներկայացուցիչներ Moutaz Al-Khayyat-ի ու Ramez Al-Khayyat-ի կոնսորցիումին։
Վերամշակման ենթակառուցվածքների ճգնաժամը Ռուսաստանում և Ուկրաինայում
Վառելիքի գլոբալ դեֆիցիտը ավելի է խորացել Ռուսաստանի վերամշակող ենթակառուցվածքների դեմ Ուկրաինայի իրականացրած թիրախային հարվածների հետևանքով։ Ինչպես հայտարարել է Ուկրաինայի պաշտպանության նախարարությունը, հեռահար անօդաչու սարքերի հարվածները Մոսկվայի, Յարոսլավլի, Ուստ-Լուգայի, Պերմի, Սարատովի և Սիզրանի ՆՊԶ-ներին շարքից հանել են Ռուսաստանի նավթավերամշակման ընդհանուր հզորությունների 51%-ը։ Հազվադեպ հրապարակային խոստովանությամբ ՌԴ նախագահ Vladimir Putin-ը ընդունել է, որ հարձակումները տնտեսությանը պատճառել են համախառն ներքին արդյունքի 1%-ի չափով կորուստ՝ առաջացնելով ներքին վառելիքի պակասորդ և բենզինի մանրածախ գների 21% աճ հունվարից ի վեր։
Թեև ՌԴ փոխվարչապետ Alexander Novak-ը հայտարարեց, որ Մոսկվան անհապաղ կհանի դիզելի արտահանման ներքին արգելքը, ոլորտի վերլուծաբանները կասկածամիտ են։ Lipow Oil Associates ընկերության նախագահ Andy Lipow-ն ընդգծել է, որ ռուսական գործարանների ֆիզիկական ավերվածությունների պատճառով անհայտ է, թե ինչ ծավալի արտահանելի վառելիք կարող է իրականում մատակարարվել։ Ի պատասխան ուկրաինական հարվածների՝ ռուսական ուժերը հրթիռային և ավիացիոն հարվածներ են հասցրել Ուկրաինայի արդյունաբերական ու քաղաքային կենտրոններին. Կրամատորսկի ավտոբուսի կանգառում զոհվել է ավելի քան 30 քաղաքացիական անձ, իսկ էլեկտրամատակարարման ու արդյունաբերական ենթակառուցվածքները Կիևում, Կրամատորսկում և Սլովյանսկում կրել են ծանր վնասներ։
Եվրոպական գազային խոցելիությունը և ՀԹԳ հեռանկարները
Եվրոպական էներգետիկ անվտանգությունը ձմռան շեմին հայտնվել է լուրջ սպառնալիքի տակ՝ ավանդական գազային պաշարների անբավարարության պատճառով։ Կատարի պետական QatarEnergy ընկերությունը շարունակում է մնալ ֆորս-մաժորային իրավիճակում Հորմուզի նեղուցի փակման պատճառով՝ մարտից ի վեր բաց թողնելով 536 պլանավորված առաքում (39 միլիոն տոննա կամ համաշխարհային ՀԹԳ մատակարարումների 9%-ը)։ Gas Infrastructure Europe ասոցիացիայի տվյալներով՝ Եվրոպական Միության ստորգետնյա պահեստարանները լցված են ընդամենը 73%-ով (Գերմանիայում՝ 59%-ով)՝ բազմամյա 90% միջին ցուցանիշի համեմատ։
Պակասորդի ռիսկերը մեղմելու համար Գերմանիայի էկոնոմիկայի նախարարությունը պետական իմպորտյորներին հանձնարարել է մինչև դեկտեմբերի կեսերը շտապ կարգով գնել 8 տերավատտ-ժամ արտակարգ գազային պաշարներ։ Six One Commodities և S&P Global ընկերությունների վերլուծաբանները զգուշացրել են, որ խիստ ձմեռը կարող է սրել պայքարը եվրոպական և ասիական գնորդների միջև՝ ՀԹԳ սպոտային գները հասցնելով 30–40 դոլարի՝ մեկ միլիոն BTU-ի դիմաց։ Այնուամենայնիվ, ավելի երկարաժամկետ կտրվածքով շուկայի դինամիկան ցույց է տալիս կառուցվածքային փոփոխություններ. ԱՄՆ-ում, Կանադայում և Արգենտինայում հեղուկացման նոր հզորությունների գործարկումը մինչև 2030 թվականը կավելացնի ՀԹԳ համաշխարհային առաջարկը 60%-ով՝ հասցնելով 630 միլիոն տոննայի տարեկան։ Rystad Energy-ի գնահատմամբ՝ սա կգերազանցի 574 միլիոն տոննա պահանջարկը՝ երկարաժամկետ գները գլորելով 6 դոլարից ցածր՝ մեկ միլիոն BTU-ի դիմաց։
ՕՊԵԿ+ ռազմավարությունը և մակրոտնտեսական ցնցումները
Շուկայական տատանողականությանն ի պատասխան՝ ՕՊԵԿ+ դաշինքը՝ Սաուդյան Արաբիայի գլխավորությամբ, որոշել է անփոփոխ պահել նոյեմբերի արդյունահանման քվոտաները՝ ուժի մեջ թողնելով արդյունահանման կամավոր կրճատումները օրական 2 միլիոն բարելի չափով մինչև տարեվերջ։ Լոնդոնում անցկացվող Energy Intelligence Forum-ում ունեցած ելույթում Saudi Aramco-ի գործադիր տնօրեն Amin Nasser-ը հայտարարել է, որ նավթի համաշխարհային առևտրային պաշարներից արդեն իսկ հանվել է ավելի քան 1 միլիարդ բարել՝ դրանք իջեցնելով 6 միլիարդ բարելից ցածր մակարդակի, ինչը նավթային բուֆերը դարձնում է «վտանգավոր աստիճանի բարակ» և պահանջում է մինչև 2 տարի լրիվ վերականգնման համար։
Չնայած անվտանգային ռիսկերին, միջազգային էներգետիկ հսկաները ընդլայնում են իրենց ներկայությունը Մերձավոր Արևելքում։ TotalEnergies-ի գործադիր տնօրեն Patrick Pouyanné-ն և BP-ի գործադիր տնօրեն Meg O’Neill-ը հաստատել են Աբու Դաբիում, Իրաքում և Սիրիայում ներդրումներն ավելացնելու ծրագրերը՝ կենտրոնանալով ցամաքային խողովակաշարերի վրա, որոնք շրջանցում են վտանգավոր ծովային նեղուցները։ TotalEnergies-ը վերահաստատել է իր նպատակը՝ արդյունահանումը հասցնել օրական 3 միլիոն բարել նավթային էկվիվալենտի մինչև 2030 թվականը։ Միևնույն ժամանակ, վերամշակող և առևտրային լայն հնարավորություններ ունեցող ընկերությունները, ինչպիսիք են Shell-ը, BP-ն և Repsol-ը, ռեկորդային լուսանցքներից ստացել են հսկայական շահույթներ։ Մակրոտնտեսական ճակատում Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ / IMF) կառավարիչ-տնօրեն Kristalina Georgieva-ն վերանայել է 2026 թվականի գլոբալ ինֆլյացիայի կանխատեսումը՝ 3,8%-ից բարձրացնելով 4,7%-ի։ Պարտատոմսերի շուկայում գրանցվել է խուճապային վաճառք. ԱՄՆ 10-ամյա պետական պարտատոմսերի եկամտաբերությունը հասել է 5,33%-ի, իսկ 30-ամյա պարտատոմսերինը՝ 5,73%-ի, որը ամենաբարձր ցուցանիշն է 2002 թվականից ի վեր։ Եվրոպայում ֆրանսիական 10-ամյա պարտատոմսերի սպրեդը գերմանական Bunds-ի նկատմամբ ընդլայնվել է մինչև 1,55–1,81 տոկոսային կետ, ինչը ստիպել է Իսպանիայի վարչապետ Pedro Sánchez-ին նոյեմբերին նշանակել արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններ։ Դրամավարկային կարգավորողները, այդ թվում՝ ԱՄՆ Դաշնային պահուստային համակարգը (ԴՊՀ) և Եվրոպական կենտրոնական բանկը (ԵԿԲ), պահպանում են զսպող քաղաքականությունը. ԵԿԲ-ն հունիսից ի վեր արդեն երկու անգամ բարձրացրել է դրույքաչափերը և նախապատրաստվում է երրորդ քայլին՝ մինչև 2,75%։
Հայացք ապագային
Առաջիկա շաբաթներին շուկայի դինամիկան կորոշվի Հյուսիսային կիսագնդում ձմեռային եղանակային պայմաններով և ԱՄՆ արտոնագրով ռուսական դիզելի փաստացի մատակարարումների իրական ծավալներով։ Եթե լոգիստիկ խոչընդոտները թույլ չտան ռուսական վառելիքին հասնել համաշխարհային տերմինալներ, կամ եթե ԻՀՊԿ ուժերը ընդլայնեն հրթիռային հարվածները Պարսից ծոցից դուրս, G7-ի արտակարգ պաշարների բացթողումը կունենա լոկ կարճատև ազդեցություն։ Միացյալ Նահանգներում և Իսպանիայում սպասվող ընտրությունների արդյունքները կսահմանեն միջազգային պատժամիջոցների և էներգետիկ առևտրի հետագա ճակատագիրը։ Համաշխարհային էներգետիկան վերջնականապես մտել է բարձր ծախսերի դարաշրջան, որտեղ վերամշակման նեղ տեղերն ու տրանզիտային խոցելիությունը գները որոշում են ավելի ուժեղ, քան բորսայական սպեկուլյացիաները։