ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև կնքված նախնական զինադադարի փլուզումը և ռազմական գործողությունների կտրուկ վերսկսումը աննախադեպ ցնցումների են հանգեցրել նավթի, նավթամթերքի և գազի համաշխարհային շուկաներում։ Մինչ արևմտյան էներգետիկ հսկաները շարունակում են արձանագրել պատմական գերշահույթներ արհեստականորեն ստեղծված դեֆիցիտի պայմաններում, առանցքային ծովային նեղուցների շրջափակումները ստիպում են ներմուծող պետություններին արմատապես վերանայել իրենց էներգետիկ անվտանգության և լոգիստիկ ռազմավարությունները։
Աշխարհաքաղաքականություն և Հորմուզի նեղուց
ԱՄՆ նախագահ Donald Trump-ի վարչակազմի և Իրանի միջև ապրիլին կնքված ժամանակավոր հրադադարի վերջնական տապալումը վերստին կաթվածահար է արել Պարսից ծոցի ռազմավարական տարանցումը: Իրանը խստացրել է շրջափակումը՝ պնդելով, որ Հորմուզի նեղուցով անցնող նավերը պետք է շարժվեն բացառապես հյուսիսային՝ իր կողմից վերահսկվող երթուղով։ Օմանի միջնորդությամբ ընթացող բանակցություններում Իրանի փոխարտգործնախարար Kazem Gharibabadi-ն կտրականապես մերժել է ջրային ուղու վերահսկողությունը հավասարապես կիսելու և կամավոր վճարների համակարգ ներդնելու այլընտրանքային առաջարկները՝ պահանջելով բացարձակ գերիշխանություն։ Այս դիվանագիտական փակուղին սրվել է ռազմական բախումներով. իրանական հրթիռները հարվածել են հունական Dynacom նավագնացային ընկերության երկու լցանավերի, որոնք փորձում էին անցնել ԱՄՆ-ի կողմից հսկվող հարավային երթուղով, ինչից հետո Վաշինգտոնը հզոր ավիահարվածներ է հասցրել Իրանի ռազմական դիրքերին։
Այս լարվածության հետևանքով նեղուցով նավթի տարանցումը կրճատվել է ապշեցուցիչ 61%-ով՝ հասնելով օրական 2,57 միլիոն բարելի, իսկ որոշ գնահատականներով ընկել է ընդհուպ մինչև 800,000 բարել: Միևնույն ժամանակ, ԱՄՆ զինված ուժերի շտաբների պետերի միացյալ կոմիտեի նախագահ, գեներալ Dan Caine-ը Պենտագոնում և Սպիտակ տանը զգուշացրել է Patriot և այլ հակահրթիռային համակարգերի պաշարների վտանգավոր սպառման մասին։ Փորձագետները նշում են, որ հակամարտության սկզբից ի վեր արդեն կիրառվել է ավելի քան 1500 նմանօրինակ որսիչ հրթիռ, ինչը էապես սահմանափակում է ամերիկյան ռազմական մեքենայի հնարավորությունները հարձակողական նոր և տևական գործողություններ սկսելու հարցում։
Կարմիր ծովի շրջափակումը և նոր ռազմաճակատներ
Հորմուզի ճգնաժամին զուգահեռ, հակամարտությունը կործանարար արագությամբ տարածվել է նաև Կարմիր ծովի ավազանում։ Եմենում գործող հութի ապստամբները, վայելելով Թեհրանի բացահայտ աջակցությունը, լայնամասշտաբ շրջափակում են հայտարարել Սաուդյան Արաբիայի նավագնացության դեմ՝ անօդաչու թռչող սարքերով և բալիստիկ հրթիռներով հարվածներ հասցնելով սաուդյան պետական էներգետիկ հսկա Aramco-ի նավթային օբյեկտներին Ջիզան և Յանբու քաղաքներում։ Այս հարվածները խափանել են այլընտրանքային ուղի հանդիսացող Բաբ էլ-Մանդեբի նեղուցով արտահանումները, որոնք օրական 3,5 միլիոն բարելից կտրուկ նվազել են մինչև 1 միլիոն բարելից պակաս ցուցանիշի։ Արդյունքում դեպի ասիական շուկաներ ուղղվող նավթը ստիպված է եղել շրջանցել Աֆրիկա մայրցամաքը՝ էապես մեծացնելով լոգիստիկ ծախսերն ու մատակարարման ժամկետները։
Անվտանգության ճգնաժամը նոր մակարդակի է հասել Եգիպտոսի Դամիետա նավահանգստում տեղի ունեցած անօդաչուի անսպասելի հարվածից հետո, որը հրդեհել է ամերիկյան Energos Winter գազապահեստային լցանավը և հունական Gaslog Salem նավը՝ սպառնալիք ստեղծելով Սուեզի ջրանցքի բնականոն աշխատանքի համար։ Ի պատասխան այս խորացող սպառնալիքի, Սաուդյան Արաբիան արագորեն նախաձեռնել է 14 երկրներից բաղկացած նոր ռազմածովային պաշտպանական կոալիցիայի ստեղծումը, որին համաձայնել են միանալ Թուրքիան, Եգիպտոսը, Պակիստանը և մի շարք աֆրիկյան պետություններ։ Այս քայլը վկայում է գոյություն ունեցող միջազգային առաքելությունների արդյունավետության նկատմամբ Էր Ռիադի խորը հիասթափության մասին։
Գների դինամիկա և ոլորտի գերշահույթներ
Այս բազմաբևեռ լոգիստիկ ճգնաժամը ծայրահեղ անկայունություն է առաջացրել էներգակիրների գլոբալ բորսաներում. Brent տեսակի հում նավթի միջազգային շուկայական գնային գնահատականները ամսվա ընթացքում հատել են 100 դոլարի հոգեբանական շեմը, այնուհետև նահանջել և տատանվել 84-90 դոլարի միջակայքում՝ խստորեն արձագանքելով ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև ընթացող ստվերային բանակցությունների յուրաքանչյուր լուրի։ ԱՄՆ-ում բենզինի միջին գինը ցատկել է մինչև 4,11 դոլարի մեկ գալոնի դիմաց, ինչը լուրջ ինֆլյացիոն հարված է ամերիկյան տնտեսությանը։ Ստեղծված ճնշող իրավիճակում ԱՄՆ Դաշնային պահուստային համակարգի նախագահ Kevin Warsh-ը ստիպված է եղել բազային տոկոսադրույքները անփոփոխ թողնել 3,5-3,75% միջակայքում՝ չնայած գնաճի զսպման նպատակով տոկոսադրույքների բարձրացման աճող պահանջներին։
Պարադոքսալ կերպով, աշխարհաքաղաքական այս քաոսը հանգեցրել է արևմտյան նավթային ընկերությունների ֆանտաստիկ գերշահույթների։ ExxonMobil ընկերության գլխավոր գործադիր տնօրեն Darren Woods-ը հրապարակել է երկրորդ եռամսյակում գրանցված 14,5 միլիարդ դոլար զուտ շահույթի ցուցանիշ, ինչը լավագույնն է 2022 թվականից ի վեր։ Մրցակից Chevron կորպորացիան զեկուցել է 12,1 միլիարդ դոլարի շահույթի մասին՝ Պերմյան ավազանում հասնելով օրական 2,1 միլիոն բարել ռեկորդային արդյունահանման։ Եվրոպական Shell և Equinor ընկերությունների շահույթները նույնպես աճել են երկրաչափական պրոգրեսիայով՝ հասնելով համապատասխանաբար 9,8 միլիարդ և 11,5 միլիարդ դոլարի։ Օգտվելով բարձր մարժաներից՝ Shell-ի նավթավերամշակման գործարաններն աշխատել են ծայրահեղ՝ 102% ծանրաբեռնվածությամբ՝ ավելացնելով ավիավառելիքի արտադրությունը գրեթե 20%-ով: Սակայն մինչ ոլորտը հարստանում է, ԱՄՆ-ի Ռազմավարական նավթային պահուստը (SPR) անկում է ապրել ևս 3,8 միլիոն բարելով՝ նվազելով մինչև 307,7 միլիոն բարել ճգնաժամային նշագիծը, ինչն ամենացածր ծավալն է 1983 թվականից ի վեր։ Նկատելով այս հակասությունը՝ ԱՄՆ իշխանությունները խստորեն քննադատել են արդյունաբերությանը՝ պահանջելով բենզինի գինը իջեցնել մինչև 2,25 դոլարի մակարդակ, իսկ բրիտանական BP ընկերությունը սկսել է Հյուսիսային ծովում իր ակտիվների վաճառքի գործընթացը՝ կապիտալը ավելի եկամտաբեր արտասահմանյան նախագծեր տեղափոխելու համար։
Ասիական շուկայի փոխակերպումը և Չինաստանի դերը
Մերձավոր Արևելքի համակարգային անկայունությունը ստիպել է արագ զարգացող ասիական տնտեսություններին հրատապ կարգով վերանայել իրենց երկարաժամկետ էներգետիկ քաղաքականությունը։ Պետությունները, որոնք նախկինում մեծապես հույս էին դնում ներմուծվող հեղուկացված բնական գազի (ՀԲԳ) վրա, այժմ ակտիվորեն վերադառնում են ներքին ռեսուրսների յուրացմանը։ Ֆիլիպիններում գործող Prime Infra էներգետիկ կոնգլոմերատի գլխավոր գործադիր տնօրեն Guillaume Lucci-ն հատկանշել է, որ միջազգային ներմուծումից տոտալ կախվածությունը զարգացող երկրները դարձնում է գլոբալ, անվերահսկելի ուժերի պատանդ։ Որոշ պետություններ հարկադրաբար երկարաձգում են անգամ հնացած ածխային էլեկտրակայանների շահագործման ժամկետները, մինչդեռ Energy World Corporation-ի ղեկավար Edward McCartin-ը նախազգուշացնում է, որ էներգետիկ հաշվեկշիռը պահպանելու համար տարածաշրջանին այժմ կենսականորեն անհրաժեշտ են էներգիայի բոլոր հասանելի տեսակները խառը համամասնությամբ։
Այս գլոբալ մատակարարման ցնցումների ֆոնին Չինաստանը հանդես է գալիս որպես շուկայի հզոր և պարադոքսալ կայունացուցիչ։ Պեկինը դրամատիկ կերպով կրճատել է հում նավթի ներմուծումը մոտ 40%-ով՝ նախորդ տարվա օրական 11,6 միլիոն բարելից իջեցնելով ծավալները մոտ 7 միլիոն բարելի։ Սա հնարավոր է դարձել նախկինում խելամտորեն կուտակված հսկայական՝ 1,25 միլիարդ բարել ծավալով ռազմավարական և առևտրային պահուստների ակտիվ օգտագործման, ինչպես նաև ներքին շուկայում էլեկտրամոբիլների աննախադեպ աճի շնորհիվ։ Միևնույն ժամանակ, չնայած ամերիկյան պատժամիջոցներին և նավագնացության վտանգներին, Չինաստանը շարունակում է անխափան կերպով ներմուծել իրանական էժան նավթը՝ օգտագործելով Մալայզիայի ափերի մոտ գործող այսպես կոչված անօրինական «ստվերային նավատորմը», ինչն օգնում է երկրին արդյունավետորեն բավարարել ներքին պահանջարկը՝ զերծ պահելով գլոբալ գները աղետալի պայթյունից։
Եվրոպական պատժամիջոցների մարտահրավերները
Գլոբալ լոգիստիկ անկայունության պայմաններում Եվրամիությունը նույնպես հարկադրված է եղել գնալ ցավոտ զիջումների Ռուսաստանի դեմ կիրառվող իր սանկցիոն քաղաքականությունում։ Անդամ պետությունների միջև վետոյի իրավունքի պարբերական շահարկումը ակնհայտորեն թուլացնում է Բրյուսելի միասնական ազդեցությունը։ Մասնավորապես, Հունաստանը, կոշտ դիմադրության և համապարփակ փաթեթի արգելափակման սպառնալիքի ներքո, հասել է նրան, որ ԵՄ-ն պաշտոնապես չեղարկել է ռուսական ՀԲԳ-ի՝ եվրոպական նավահանգստներից երրորդ երկրներ փոխանցելու և տեղափոխելու խիստ արգելքը։ Այս քաղաքական նահանջը տպավորիչ հաղթանակ էր հույն միլիարդատեր, նավատեր George Prokopiou-ին պատկանող Dynagas նավագնացային ընկերության համար, որն այժմ անարգել կշարունակի իր խիստ շահութաբեր գլոբալ փոխադրումները։
Այս ճեղքվածքից զգալիորեն օգտվում է նաև ֆրանսիական TotalEnergies էներգետիկ հսկան։ TotalEnergies ֆրանսիական ընկերության գլխավոր գործադիր տնօրեն Patrick Pouyanne-ն վերջերս ներդրողների հետ զրույցում հաստատել է, որ կորպորացիան կշարունակի արտահանել ռուսական սիբիրյան Yamal LNG նախագծի գազը՝ անխափան ուղղորդելով այն դեպի ասիական պրեմիում շուկաներ։ Համաձայն փորձագիտական գնահատականների՝ այս կայուն առևտուրը ֆրանսիական կորպորացիային բերում է տարեկան առնվազն 400 միլիոն դոլարի զուտ եկամուտ, ընդ որում երկարաժամկետ պայմանագրերում գները խստորեն կապված են նավթի միջազգային շուկայական գնային գնահատականների հետ, ինչը նշանակում է, որ ներկայիս գնային թռիչքներն ուղղակիորեն բազմապատկում են ընկերության առանց այդ էլ հսկայական շահույթը նման անորոշ ժամանակներում։
Ռուս-ուկրաինական հակամարտության նոր թիրախները
Մերձավորարևելյան դրամատիկ իրադարձություններին զուգահեռ, ռուս-ուկրաինական հակամարտությունը ձեռք է բերել նոր տեխնոլոգիական և աշխարհագրական ընդգրկում, որն ուղղակի հարված է հասցնում նավթային շուկայի կայունությանը։ Ուկրաինայի նախագահ Volodymyr Zelensky-ն վերջերս հաստատել է, որ Կիևի հեռահար հարվածային անօդաչուները հատել են նոր ռազմավարական սահման՝ առաջին անգամ ճշգրիտ հարվածելով Կասպից ծովում գտնվող ռուս-իրանական ռազմական լոգիստիկ ենթակառուցվածքներին և նավերին։ Այս ուղին երկար ժամանակ ծառայում էր որպես «Շահեդ» տիպի իրանական անօդաչուների անխափան մատակարարման և զենքի տարանցման անվտանգ միջանցք։ Այս գործողությունը ցույց է տալիս երկու իբրև թե առանձին հակամարտությունների վտանգավոր սերտաճումը մեկ ընդհանուր գլոբալ ճակատում։
Միաժամանակ, Ուկրաինան էապես կատարելագործել է ռուսական նավթային և գազային օբյեկտների դեմ իր ասիմետրիկ արշավը։ ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի հետախուզական տվյալների վերլուծական աջակցությամբ ուկրաինական հատուկ ստորաբաժանումները թիրախավորում են ոչ թե պարզապես մեծ նավթապահեստները, այլ գործարանների առավել զգայուն, թանկարժեք և դժվար փոխարինվող հանգույցները, ինչպիսիք են աղազերծման և առաջնային վակուումային վերամշակման կայանքները։ Այս ճշգրիտ և մեթոդական հարվածների հետևանքով Ռուսաստանի նավթավերամշակման ընդհանուր կարողությունները կրճատվել են աննախադեպ 30-45%-ով։ Հատկապես ծանր վնասներ են կրել և խափանվել են Օմսկի, Տուապսեի և Կստովոյի խոշորագույն գործարանները, ինչը Ռուսաստանի ներսում հանգեցրել է վառելիքի պարբերական դեֆիցիտի, ավիացիոն կերոսինի անբավարարության և ստիպել կառավարությանը ժամանակավորապես սահմանափակել բենզինի գլոբալ արտահանումները։
Հայացք ապագային
Առաջիկա շաբաթների ընթացքում էներգակիրների գլոբալ շուկաները կշարունակեն գործել ծայրահեղ լարվածության և անորոշության ներքո։ Գների հետագա կարճաժամկետ ձևավորումը կրիտիկորեն կախված կլինի Օմանի, Քաթարի և Պակիստանի ակտիվ միջնորդությամբ ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև ընթացող բարդ դիվանագիտական բանակցությունների ելքից, որոնք փորձում են գոնե ժամանակավոր լուծում գտնել կենսական ծովային նեղուցների ապաշրջափակման համար։ Թեև ակնկալվում է, որ OPEC+ էներգետիկ դաշինքը սեպտեմբերից կարող է ավելացնել համաշխարհային արդյունահանումը օրական ևս 188,000 բարելով, սակայն մասնագետները միակարծիք են, որ այս համեմատաբար փոքրածավալ ներարկումը ի զորու չէ ծածկել Կարմիր ծովում և Պարսից ծոցում առաջացած խորը լոգիստիկ և կառուցվածքային դեֆիցիտը։
Ավելին, ԱՄՆ-ի ռազմավարական նավթային պահուստների պատմական նվազագույն մակարդակը և նավթավերամշակման ազատ գլոբալ հզորությունների կտրուկ կրճատումը համաշխարհային տնտեսությունը թողել են առանց կարևորագույն շոկային ամորտիզատորների։ Քանի դեռ մատակարարման առևտրային հիմնական երթուղիների անվտանգությունը և ապահովագրական երաշխիքները վերջնականապես չեն վերականգնվել, միջազգային շուկայական գնային գնահատականները կմնան բարձր ռիսկային գոտում։ Այս գործոնները, զուգորդվելով ԱՄՆ-ում մոտեցող ընտրությունների և Ասիայի տնտեսական վերադասավորումների հետ, ամբողջությամբ կթելադրեն համաշխարհային գնաճի, պետական քաղաքականությունների և գլոբալ արդյունաբերության զարգացման ուղեգիծը մինչև տարեվերջ։