Կրկնակի շրջափակումը խեղդում է նավթի համաշխարհային շուկան

ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև փխրուն զինադադարի փլուզումը և Եմենի հութիների կողմից Սաուդյան Արաբիայի դեմ հայտարարված ծովային նոր շրջափակումը հանգեցրել են գլոբալ էներգետիկ մատակարարումների աննախադեպ կաթվածի: Նավթի գների հարյուր դոլարի հոգեբանական սահմանագծի հաղթահարումը և լոգիստիկ երթուղիների կրկնակի խզումը սպառնում են համաշխարհային տնտեսությանը գնաճային նոր շոկով՝ ստիպելով վերաձևավորել միջազգային առևտրի ողջ ճարտարապետությունը։

Նեղուցների կրկնակի ճգնաժամ և ռազմական էսկալացիա

Հունիսին ձեռք բերված ժամանակավոր փոխըմբռնման հուշագրի տապալումից հետո, Մերձավոր Արևելքի ջրային ուղիները կրկին վերածվել են ակտիվ ռազմական գործողությունների թատերաբեմի։ ԱՄՆ նախագահ Donald Trump վերսկսել է ինտենսիվ ավիահարվածները Իրանի ռազմական և լոգիստիկ ենթակառուցվածքների ուղղությամբ՝ ավելին, սպառնալով ոչնչացնել իրանական կամուրջներն ու էլեկտրակայանները Հորմուզի նեղուցում առևտրային նավերի վրա կատարված յուրաքանչյուր նոր հարձակման դիմաց։ Արդյունքում, ծովային հետախուզական վերլուծական Kpler ընկերության տվյալներով, նեղուցով, որն ապահովում էր համաշխարհային նավթի մատակարարումների շուրջ 20%-ը, երթևեկությունը նախապատերազմյան օրական 130 նավից վերջին օրերին նվազել է մինչև աննախադեպ՝ ընդամենը 6 նավի։

Իրավիճակը աղետալի բնույթ ստացավ, երբ Իրանի դաշնակից հանդիսացող եմենյան հութիները պաշտոնապես հայտարարեցին Սաուդյան Արաբիայի դեմ ծովային շրջափակման մասին՝ փաստացի փակելով Բաբ էլ-Մանդեբի նեղուցը։ Նախկինում Էր-Ռիադը հաջողությամբ շրջանցում էր Հորմուզի ճգնաժամը՝ ակտիվորեն օգտագործելով East-West խողովակաշարը և Կարմիր ծովի ափին գտնվող Yanbu նավահանգստից օրական արտահանելով 3,6 միլիոն բարել նավթ, որի մեծ մասն ուղղվում էր Ասիա։ Սակայն հութիների կողմից սաուդյան Encelia և Layla նավթատարների թիրախավորումից և հրկիզումից հետո, այս կենսական այլընտրանքային ուղին նույնպես հայտնվեց լիարժեք արգելափակման վտանգի տակ։

Կարմիր ծովում անվտանգության իսպառ բացակայությունը ստիպել է բազմաթիվ նավերի հրատապ փոխել իրենց ուղղությունը։ Xin Long Yang և Rodos հսկա նավթատարները ստիպված են եղել շրջադարձ կատարել հենց Արաբական ծովի կենտրոնում՝ ուղղվելով դեպի հյուսիս՝ Սուեզի ջրանցք։ Այս երկրորդական արգելափակումը նշանակում է, որ գլոբալ ծովային նավթի մատակարարումների գրեթե մեկ քառորդը (ներառյալ Բաբ էլ-Մանդեբով անցնող համաշխարհային մատակարարումների 12%-ը) ներկայումս կաթվածահար է կամ ենթարկվում է ծայրահեղ ռիսկերի, ինչը համաշխարհային լոգիստիկ ընկերություններին կանգնեցրել է անլուծելի երկընտրանքի առաջ։

Գների թռիչք և մակրոտնտեսական ցնցումներ

Անվտանգության աննախադեպ ճգնաժամն անմիջապես արտացոլվել է էներգակիրների միջազգային շուկայական գնային գնահատականներում։ Գլոբալ հենանիշ հանդիսացող Brent տեսակի նավթի գինը մայիսից ի վեր առաջին անգամ ճեղքել է 100 դոլարի սահմանագիծը՝ ներօրյա առևտրում հասնելով մինչև 102 դոլարի, ինչը նշանակում է շուրջ 40% աճ պատերազմի մեկնարկից ի վեր։ Ամերիկյան WTI տեսակի նավթը նույնպես արձանագրել է կտրուկ աճ՝ հատելով 92,19 դոլարի նիշը։ Շուկայական այս հզոր ցատկը փոխանցվել է վառելիքի մանրածախ հատվածին, որտեղ ԱՄՆ-ում բենզինի միջին գինը կրկին գերազանցել է 4,09 դոլարը մեկ գալոնի դիմաց, իսկ կոմերցիոն փոխադրումների հիմք հանդիսացող դիզելային վառելիքը թանկացել է մինչև 5,24 դոլար՝ գրանցելով ապշեցուցիչ աճ պատերազմի սկզբից ի վեր։

Էներգակիրների գների այս պայթյունը խորտակում է գնաճի զսպման հույսերը՝ ցնցելով համաշխարհային պարտատոմսերի շուկաները։ ԱՄՆ 10-ամյա գանձապետական պարտատոմսերի եկամտաբերությունը հասել է 18 ամսվա առավելագույնին՝ գերազանցելով 4,7%-ը, ինչն իր հերթին բարձրացրել է 30-ամյա հիփոթեքային վարկերի տոկոսադրույքները մինչև 6,58%՝ զգալիորեն խստացնելով սպառողական և կորպորատիվ վարկավորման պայմանները։ Սա ուղղակի հարված է համաշխարհային տնտեսական աճի հեռանկարներին՝ հաշվի առնելով, որ էներգետիկ շոկի երկրորդային էֆեկտներն արդեն իսկ սկսել են ներթափանցել սննդամթերքի և ծառայությունների գնագոյացման շղթաներ։

Կենտրոնական բանկերը հայտնվել են բարդագույն իրավիճակում։ Եվրոպական կենտրոնական բանկի (ԵԿԲ) նախագահ Christine Lagarde որոշում է կայացրել առայժմ պահպանել բազային տոկոսադրույքը 2,25% մակարդակում, սակայն լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ խստորեն զգուշացրել է, որ էներգետիկ գնաճի ամբողջական ազդեցությունը դեռ առջևում է՝ փաստացի բաց պահելով աշնանը տոկոսադրույքների բարձրացման դուռը։ Միևնույն ժամանակ, շուկաները սրտատրոփ սպասում են ԱՄՆ Դաշնային պահուստային համակարգի (ՖՌՀ) նախագահ Kevin Warsh-ի որոշումներին. հաջորդ շաբաթվա նիստում տոկոսադրույքի բարձրացման հավանականությունը էներգետիկ խուճապի ֆոնին աճել է մինչև 36%, քանի որ գնաճի դեմ պայքարը պահանջում է անհապաղ և կոշտ միջոցներ։

Լոգիստիկ փակուղի և նավթամթերքի սպառում

Ծովային երթուղիների արգելափակումը գլոբալ լոգիստիկան մղել է ծայրահեղ և թանկարժեք վերափոխումների։ Քանի որ Սուեզի ջրանցքը չափազանց ծանծաղ է ամբողջությամբ բեռնված սուպերտանկերների համար, նավագնացային ընկերությունները հաճախ ստիպված են շրջանցել ողջ Աֆրիկա մայրցամաքը՝ Բարեհուսո հրվանդանով։ Այս այլընտրանքային ուղին ավելացնում է մինչև չորս շաբաթ տրանզիտային ժամանակ և պահանջում է շուրջ 1,6 միլիոն դոլար հավելյալ վառելիքի ծախս յուրաքանչյուր հսկա նավթատարի համար։ Որպես արագ արձագանք, տրանսպորտային հսկաներ CMA CGM-ը և Maersk-ը արդեն իսկ հայտարարել են արտակարգ վառելիքային հավելավճարների կիրառման մասին, որոնք հասնում են մինչև 15%-ի՝ մեծացնելով բոլոր տեսակի ապրանքների վերջնական արժեքը։

Այս ճգնաժամային ֆոնին աննախադեպ ճնշման տակ են հայտնվել ԱՄՆ նավթավերամշակման հզորությունները։ Համաձայն պաշտոնական վիճակագրության՝ ամերիկյան գործարաններն աշխատում են իրենց հզորության 96,1%-ով, իսկ Միջին Արևմուտքի և Ժայռոտ լեռների տարածաշրջաններում գործում են բացարձակ 100% ծանրաբեռնվածությամբ։ Այս գերբեռնված ռեժիմը ապահովել է ռեկորդային շահույթներ Valero և Marathon Petroleum ընկերությունների համար, սակայն Միջազգային էներգետիկ գործակալության (ՄԷԳ) գործադիր տնօրեն Fatih Birol զգուշացնում է, որ վերամշակման համակարգում գրեթե չկա անվտանգության ռեզերվային բուֆեր, և ցանկացած տեխնիկական վթար կարող է հանգեցնել վառելիքի աղետալի պակասորդի:

Իրավիճակն էլ ավելի է մտահոգիչ դառնում ռազմավարական պաշարների կրիտիկական նվազման պատճառով: ԱՄՆ Ռազմավարական նավթային պաշարը (SPR) նվազել է մինչև 311,4 միլիոն բարել՝ հասնելով 1983 թվականից ի վեր ամենացածր և ամենավտանգավոր մակարդակին։ Վաշինգտոնն արդեն իսկ սպառել է իր պաշարների հսկայական մասը՝ վառելիքի գների արհեստական զսպման նպատակով, և այժմ մոտենում է այն օպերացիոն նվազագույնին, որից ներքև արդյունահանումը կարող է անդառնալի վնասել Տեխասի և Լուիզիանայի աղային քարանձավների ենթակառուցվածքները։

Ռուսաստանը, պատժամիջոցները և Սև ծովը

Մինչ Մերձավոր Արևելքը եռում է, Սև ծովի ավազանում ռուս-ուկրաինական պատերազմը նոր և անսպասելի հարվածներ է հասցնում համաշխարհային նավթային բալանսին: Ուկրաինական անօդաչու թռչող սարքերի համակարգված հարվածները թիրախավորել են ռուսական առանցքային նավահանգիստ Novorossiysk-ը, որտեղով անցնում է ռազմավարական Caspian Pipeline Consortium (CPC) խողովակաշարը: Այս ուղին ապահովում է ռուսական և ղազախական նավթի մատակարարումները՝ օրական մոտ 1,4 միլիոն բարել կամ համաշխարհային առաջարկի գրեթե 2%-ը։ Այս հարվածները էականորեն խաթարել են բեռնումները՝ ստիպելով Ղազախստանին զգալիորեն կրճատել արդյունահանումը՝ անվտանգ պահեստավորման սահմանափակ կարողությունների պատճառով։

Ռուսաստանի նավթավերամշակման գործարանների դեմ շարունակվող հարձակումները հանգեցրել են արտադրական հզորությունների ահռելի կորուստների (մինչև 40%), ինչի արդյունքում Մոսկվան ստիպված է եղել արգելել դիզելային վառելիքի արտահանումը՝ ներքին շուկան փլուզումից պաշտպանելու համար: Իրավիճակն այնքան պարադոքսալ է դարձել, որ էներգետիկ գերտերություն հանդիսացող Ռուսաստանը սկսել է բենզին ներմուծել Հնդկաստանից: Առաջին խոշոր խմբաքանակները գալիս են հնդկական Vadinar նավթավերամշակման գործարանից, որը շահագործում է Nayara Energy ընկերությունը (որի բաժնետոմսերի 49%-ը պատկանում է ռուսական պետական հսկա Rosneft-ին):

Եվրոպական Միությունը, ձգտելով օգտվել Ռուսաստանի տնտեսական խոցելիությունից, ընդունել է պատժամիջոցների 21-րդ փաթեթը, սակայն այս դժվարին գործընթացը բացահայտել է դաշինքի ներքին խորը պառակտումները: Դիվանագիտական կոշտ ճնշումների արդյունքում Հունաստանը կարողացավ էական զիջումներ կորզել Բրյուսելից՝ պաշտպանելով իր ազգային նավագնացային բիզնեսի շահերը: Հույն միլիարդատեր George Prokopiou-ին պատկանող Dynagas նավագնացային ընկերությունը բացառիկ թույլտվություն է ստացել ևս մեկ տարի շարունակելու ռուսական հեղուկացված բնական գազի (LNG) փոխադրումները դեպի երրորդ երկրներ՝ մինչև 2025 թվականի քվոտաների սահմաններում: Որպես փոխզիջում՝ ԵՄ-ն որոշել է մեկ տարով սառեցնել ռուսական նավթի գնային առաստաղը 44,10 դոլարի մակարդակում՝ կանխելով դրա ավտոմատ աճը համաշխարհային գների թռիչքին զուգահեռ:

Գազի շուկայի լարվածությունը և միջուկային գործարքը

Գլոբալ լոգիստիկ և անվտանգային անկայունությունը դաժանորեն հարվածել է նաև բնական գազի շուկաներին: Եվրոպական գազի հենանիշային TTF ինդեքսը վերջին մեկ ամսվա ընթացքում աճել է գրեթե 50%-ով՝ հասնելով անհանգստացնող 62 եվրոյի մեկ մեգավատ-ժամի դիմաց: Այս կտրուկ աճը պայմանավորված է ոչ միայն Հորմուզի նեղուցով հեղուկացված գազի մատակարարումների դադարեցմամբ, այլև ողջ Եվրոպայում գրանցված աննախադեպ շոգերով: Եղանակային «ջերմային գմբեթը» հանգեցրել է օդորակման համար էլեկտրաէներգիայի պահանջարկի պայթյունավտանգ աճի, միևնույն ժամանակ հարկադրելով Ֆրանսիային նվազեցնել ատոմակայանների արտադրողականությունը՝ գետերի ջրերի գերտաքացման պատճառով: Արդյունքում, գերմանական գազապահեստարանները ներկայումս լցված են ընդամենը 45%-ով, ինչը խիստ անբավար է ձմեռային սեզոնին ընդառաջ:

Էներգետիկ շուկայի այս տեկտոնական տեղաշարժերի համատեքստում, ԱՄՆ էներգետիկայի նախարար Chris Wright-ը և նրա սաուդյան պաշտոնակից Արքայազն Abdulaziz bin Salman-ը Վաշինգտոնում ստորագրել են քաղաքացիական միջուկային համագործակցության պատմական և խիստ վիճահարույց համաձայնագիր։ Գործարքը, որը հանդիսանում է Սաուդյան Արաբիայի գահաժառանգ արքայազն Mohammed bin Salman-ի երկարամյա ռազմավարական ջանքերի պսակը, թույլ կտա արաբական թագավորությանը ներգրավել ամերիկյան առաջատար ընկերություններին (օրինակ՝ Westinghouse կորպորացիային) նոր ռեակտորների կառուցման գործում և, ամենակարևորը, պոտենցիալ հնարավորություն կստեղծի ուրանի հարստացման համար հենց Սաուդյան Արաբիայի տարածքում:

Այս գործարքը փաստացի շրջանցում է նախկինում ընդունված միջուկային չտարածման խիստ «ոսկե ստանդարտները» և արդեն իսկ բուռն քննարկումներ է առաջացրել ԱՄՆ Կոնգրեսում և փորձագիտական շրջանակներում: Սակայն իրավիճակը կտրուկ ու սկանդալային շրջադարձ ստացավ, երբ նախագահ Թրամփը համաձայնագրի ստորագրումից ժամեր անց պաշտոնապես հայտարարեց, որ դրա վերջնական կենսագործումը խստորեն պայմանավորված է լինելու Էր-Ռիադի կողմից Իսրայելի հետ դիվանագիտական հարաբերությունների ամբողջական և պաշտոնական հաստատմամբ: Սաուդյան Արաբիան, որը երկար ժամանակ խուսափում էր պաշտոնական հարաբերություններից՝ առանց պաղեստինյան հարցի հստակ և արդարացի լուծման, հայտնվել է չափազանց բարդ քաղաքական և դիվանագիտական փակուղում:

Հայացք ապագային

Առաջիկա շաբաթներին նավթի, վառելիքի և գազի համաշխարհային շուկաների զարգացման գլխավոր վեկտորը կորոշվի մարտադաշտում և գերտերությունների դիվանագիտական կուլիսներում տեղի ունեցող խաղերով։ Ներդրումային բանկերի, մասնավորապես RBC Capital Markets-ի առաջատար վերլուծաբանները և գլոբալ ապրանքային ռազմավարության ղեկավար Helima Croft-ը լրջորեն նախազգուշացնում են, որ Կարմիր ծովի և Հորմուզի նեղուցի կրկնակի ծովային շրջափակման պահպանման պարագայում նավթի գները կարող են անխափան հասնել 120 դոլարի, իսկ լայնամասշտաբ տարածաշրջանային պատերազմի և ուղիղ բախման դեպքում՝ ընդհուպ մինչև կործանարար 150 դոլարի մեկ բարելի դիմաց: Այնուամենայնիվ, նավթային ֆյուչերսային շուկաներում այժմ դիտվում է զարմանալի տնտեսական պարադոքս. դեկտեմբերյան մատակարարումների պայմանագրերը դեռևս վաճառվում են զգալի զեղչով՝ շուրջ 86 դոլարի սահմաններում (բեքվորդացիա):

Այս ակնհայտ հակասությունը վկայում է այն մասին, որ շուկայի խոշոր կոմերցիոն խաղացողները հույս ունեն, թե ԱՄՆ միջանկյալ խորհրդարանական ընտրությունների (midterms) մոտենալը կստիպի Վաշինգտոնի վարչակազմին հրաժարվել կոշտ ռազմական հռետորաբանությունից և ինտենսիվորեն որոնել դիվանագիտական ելքեր՝ զսպելու համար ընտրողներին զայրացնող վառելիքի և կենցաղային ապրանքների գների աննախադեպ թռիչքը։ Սակայն, քանի դեռ գլոբալ անվտանգության լոգիստիկ բուֆերները և պետական ռազմավարական պաշարները սպառված են կամ գտնվում են պատմական մինիմումների վրա, աշխարհաքաղաքական ցանկացած նոր և անկանխատեսելի կայծ կարող է վերածվել համաշխարհային մակրոտնտեսական հրդեհի՝ նշանավորելով բարձր գների, տրանսպորտային արգելափակումների և գլոբալ անկայունության նոր, խիստ տևական դարաշրջան։